Aðalsteinn Leifsson skrifar.
Það vakti athygli þegar Dr. Michael A. Köhler, sem er næstráðandi á skrifstofu Joe Borg sjávarútvegsstjóra Evrópusambandsins (ESB), sagði á opnum fundi í Reykjavík að ef til Evrópusambandsaðildar Íslands kæmi myndu Íslendingar ráða því hverjir veiði í íslenskri efnahagslögsögu. Með þessum orðum vísar Köhler til þeirrar staðreyndar að kvótaúthlutun er að meginstofni ákveðin á grundvelli veiðireynslu og þau ríki sem nú mynda ESB hafa, eins og kunnugt er, ekki veitt í íslenskri lögsögu í ríflega þrjá áratugi. Reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar, sem gengur út á að ríki halda sama hlutfalli af heildarkvóta í fiskistofnum, tryggi síðan að kvóti í stofnum innan íslenskrar efnhagslögsögu haldist hjá íslenskum stjórnvöldum sem geti ráðstafað honum með þeim hætti sem þau sjálf kjósa.
Hlutfallslega stöðugar veiðar
Í frétt Morgunblaðsins 15. febrúar er haft eftir Stefán Má Stefánssyni, prófessor í Evrópurétti í Háskóla Íslands, að reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar kæmi fram í reglugerð frá árinu 2003 og hefði verið með einum og öðrum hætti í eldri reglugerðum. Reglugerðum mætti hins vegar breyta með meirihlutaákvörðunum og því ekki á vísan að róa í þeim efnum.Ennfremur er haft eftir Stefáni Má að reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar væri mjög laus í reipunum og að stofnanir bandalagsins [ESB] hefðu mjög víðtækt mat um það hvað teldist hlutfallslegar stöðugar veiðar og gætu breytt því hvenær sem er með löggjöf. Auk þess hefði framkvæmdastjórnin gefið til kynna í Grænbók um fiskveiðar frá árinu 2001 að hugsanlega yrði tekið upp allt annað kerfi í framtíðinni.
Reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar er samofin sjávarútvegsstefnu ESB allt frá árinu 1983. Samið var um hlutfallslega stöðugar veiðar á sama tíma og samið var um heildarkvóta. Reglan byggir á pólitísku samkomulagi en kemur þegar fram í reglugerð frá 1983 og sama ákvæði var m.a. endurtekið í reglugerð frá 1992 og 2002. Ákvörðunin um stöðug hlutfall var tekin með einróma samþykki aðildarríkjanna í upphafi og það hefur aldrei verið hróflað við henni í þá rúma tvo áratugi síðan hún kom fram. Meginhlutverk sjávarútvegsstefnu ESB er að stjórna veiðum úr fiskistofnum sem flakka á milli fiskimiða aðildarríkjanna. Skipting veiðiheimilda er því kjarni sjávarútvegsstefnunnar. Þess vegna fullyrti Köhler á fundinum í Reykjavík að afnám reglunnar um hlutfallslega stöðugar veiðar þýddi endalok sjálfrar sjávarútvegsstefnunnar. Í grænbók framkvæmdastjórnar ESB frá 2001 kemur fram að framkvæmdastjórn ESB “…sér enga raunhæfa valmöguleika til að ná sömu markmiðum. Samráð við hagsmunaaðila sýndi að þessi skoðun er almenn innan Evrópusambandsins.” Sú endurskoðun sem gerð var á sjávarútvegsstefnunni í kjölfar skýrslunnar festi regluna um hlutfallslega stöðugar veiðar enn í sessi. Hins vegar segja skýrsluhöfundar, eins og Stefán vísar réttilega til, að e.t.v. sköpuðust aðstæður til að hverfa frá hlutfallslega stöðugum veiðum í framtíðinni og leyfa markaðsöflunum að virka í sjávarútvegi með sama hætti og í annarri atvinnustarfsemi. Þar horfa skýrsluhöfundar m.a. til reynslunnar af framseljanlegum aflaheimildum á Íslandi.
Úthlutun aflaheimilda milli aðildarríkja ESB
Í frétt Morgunblaðsins er hermt eftir Stefáni Má að vert væri að hafa í huga að ef til aðildarviðræðna kæmi gætu komið fram kröfur um fiskveiðikvóta frá öðrum þjóðum, þar á meðal þeim þjóðum sem töpuðu rétti til fiskveiða á sínum tíma þegar fiskveiðilögsagan var færð út. Þarna vísar Stefán Már til þeirra viðmiða sem eru höfð í huga við ákvörðun skiptingar fiskveiðikvóta á milli aðildaríkja. Viðmiðin eru þrjú, skv reglugerð frá 1983. Fyrst og fremst er miðað við veiðireynslu sem skip aðildarríkjanna höfðu á árunum 1973 til 1978 en við inngöngu ríkja síðar hefur verið miðað við veiðireynslu árin fyrir inngöngu í ESB. Í öðru lagi er tekið tillit til svæða sem eru sérstaklega háð fiskveiðum og í þriðja lagi til þess missis veiðitækifæra sem sum aðildarríki urðu fyrir vegna útfærslu lögsögu ríkja utan ESB í 200 mílur, eins og Stefán Már bendir á. Það er hugsanlegt að fram komi kröfur t.a.m. frá Bretum um fiskveiðikvóta í íslenskri lögsögu á þessum grunni. Hins vegar er ljóst að íslenskir samningamenn hefðu sterka stöðu í slíkum viðræðum, þar sem ekkert ESB-ríki hefur veiðireynslu í íslenskri lögsögu og Ísland er í heild svæði sem er mjög háð fiskveiðum. Krafa um bætur fyrir tapaðar veiðiheimildir fyrir rúmum þremur áratugum er harla langsótt, svo ekki sé meira sagt.
Reglur og raunveruleiki
Í frétt Morgunblaðsins leggur Stefán Már áherslu á að reglugerðum ESB megi breyta með ákvörðun ráðherraráðsins. Lesi maður stjórnarskrá íslenska lýðveldisins gæti maður haldið að forseti Íslands léki stórt hlutverk við alla lagasetningu og ennfremur að hann gerði alla milliríkjasamninga, suma með samþykki Alþingis. Allir sem þekkja starfshætti ríkisvaldsins á Íslandi vita að raunin er allt önnur en bókstafurinn getur gefið til kynna. Eins er með ESB. Hrár lestur lagabókstafsins segir ekki nauðsynlega til um eðli samstarfsins. Þegar Bretar gengu inn í ESB árið 1973 var t.a.m. samið um sérstakan stuðning fyrir háfjallalandbúnað Breta sem stóð höllum fæti í samkeppni við frjósamari héruð annarra ríkja. Ákvæðið um slíkt, svokallað LFA (e. less favoured area) ákvæði, var sett í reglugerð um landbúnaðarstefnuna en ekki aðildarsamning Breta. Engum hefur dottið í hug að hrófla við því með reglugerðabreytingu, einmitt vegna þess að það var hluti af samkomulagi um inngöngu Breta í ESB. Það þurfti hvorki ákvæði í aðildarsamningi né undanþágu til.
Sjálskapaðir annmarkar
Umræðan um mögulega samninga við ESB í sjávarútvegi vegna Evrópusambandsaðildar á það til að festast í skotgröfum. Annars vegar eru talin fram þau atriði sem kunna að standa í vegi fyrir samkomulagi og fullyrt að samkomulag sé ómögulegt nema til komi beinar undanþágur frá löggjöf ESB. Hins vegar eru talin fram þau atriði sem styrkja stöðu Íslands í viðræðum og fullyrt að samningaviðræður verði næsta auðveldar. Þeir sem halda því fram að hagsmunir Íslands séu tryggðir fyrirfram og að viðræðurnar verði léttar hafa ekki rétt fyrir sér, en þeir sem halda því fram að ekki sé hægt að semja við ESB án undanþágu frá sjávarútvegsstefnunni hafa einnig rangt fyrir sér. Það verður eflaust erfitt að semja við ESB, en samkomulag er vel hugsanlegt. Eins og Dr. Michael A. Köhler staðfesti þá eru veigamikil rök með málstaði Íslendinga í hugsanlegum aðildarviðræðum. Við mat á aðild að ESB er mikilvægt að hafa í huga hagsmuni íslensks atvinnulífs og samfélags og að skapa ekki heimatilbúnar hindranir. Eins og það var t.a.m. orðað í aldamótanefnd Sjálfstæðisflokksins: “Það er því óheppilegt að borið hefur á því, að við séum sjálfir að búa okkur til skilyrði og mála skrattann á vegginn og þar með að veikja okkar eigin samningsstöðu er við mætum með sjálfskapaða annmarka til viðræðna við Evrópubandalagið”.
Aðalsteinn Leifsson er lektor í viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík og hefur starfað fyrir Evrópusambandið, EFTA og utanríkisráðuneytið.
Greinin birtist í Morgunblaðinu 24. febrúar 2007
Hver er þín skoðun?