“Að vera á móti evrunni er eins og að vera á móti internetinu!” sagði finnski utanríkisráðherran á norrænni ráðstefnu um Evrópumál í Osló fyrr á þessu ári. Ummælin lýsa að mínu mati vel þeirri stöðu sem uppi er í gjaldeyrismálum, ekki bara fyrir Ísland heldur fyrir öll lítil vestræn hagkerfi sem eru þátttakendur í alþjóðavæðingunni.
Gengisáhætta er kostnaðarsöm fyrir fyrirtæki og miklar gengissveiflur draga úr viðskiptum milli landa. Það er alls ekki sjálfgefið að hægt sé að fullnýta kosti alþjóðavæðingarinnar ef heimamyntin er sveiflugjörn og hvergi gjaldgeng nema í héraði. Slíkt hagkerfi verður ávallt viðkvæmt fyrir utanaðkomandi áföllum, eins og reynsla okkar Íslendinga af alþjóðlegu lausafjárkreppunni sýnir. Áhættan er mikil og kostnaður fyrirtækja og einstaklinga sömuleiðis.
Fyrir Ísland er umræðan um evruna eðlilegt framhald af þróun síðustu 15-20 ára. Þjóðfélagið hefur gjörbreyst við EES-aðild, opnun fjármagns- og vinnumarkaðar, einkavæðingu og aðrar kerfislægar breytingar. Kerfisbreytingarnar gerðust á sama tíma og ytri skilyrði voru okkur hagfelld, erlendir vextir lágir, verðlagning evrópskra fyrirtækja hagstæð og aðgangur að fjármagni nægur. Hér hefur verið kjörumhverfi til vaxtar og íslensk fyrirtæki hafa mörg náð undraverðum árangri. Actavis, Marel og Össur, sem öll eiga sterkar rætur á heimamarkaði, hafa t.d. náð umtalsverðri markaðshlutdeild á heimsvísu, hvert á sínu sviði. Bankarnir hafa einnig vaxið gríðarlega, en einnig fyrirtæki í öðrum geirum - eins og t.d. líftækni. Atvinnumöguleikar Íslendinga eru nú fjölbreyttari en áður, sérfræðistörfum hefur fjölgað og lífskjör eru betri.
Með alþjóðlegu lausafjárkreppunni hafa orðið kaflaskil í íslenskum efnahagsmálum. Tímabil hraðs vaxtar erlendis er lokið, a.m.k. í bili. Hjá fyrirtækjunum tekur við úrvinnsla og aðlögun að breyttum aðstæðum. Þetta er eðlileg þróun í lífshlaupi allra fyrirtækja og þjóða, þótt auðvitað hafi ekki verið fyrirséð að alþjóðleg lánsfjárkreppa yrði kveikjan að breytingunum. Þörfin fyrir stöðugt rekstrarumhverfi minnkar alls ekki við þessar nýju aðstæður, þvert á móti. Ljóst er að alþjóðleg fyrirtæki munu færa sífellt stærri hluta starfseminnar úr landi ef sveiflur í gengi verða viðvarandi miklar. Þetta gæti t.d. átt við um rannsóknarstarf, þróun og yfirstjórn. Með flutningi úr landi eru fyrirtækin ekki bara að sækjast eftir gengisstöðugleika fyrir reksturinn, heldur að auka aðgang sinn að alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum - bæði hvað varðar lánsfé og hlutafé. Það er staðreynd að íslenska krónan hefur fælt margan erlendan fjárfestinn frá því að fjármagna íslensk fyrirtæki. Þetta er óviðunandi staða fyrir alþjóðleg fyrirtæki sem þurfa sífellt að fjárfesta til að viðhalda stöðu sinni á heimsvísu. Íslensk fjármálafyrirtæki standa auk þess frammi fyrir því að hafa ekki óvéfengjanlegan aðgang að lánveitanda til þrautavara, þ.e. seðlabanka sem getur prentað alþjóðlega peninga. Samkeppnishæfni íslenskra fjármálafyrirtækja er að þessu leyti skert og að óbreyttu geta þau ekki vaxið frekar. Í raun er líklegt að þau þurfi að draga saman seglin, eða jafnvel flytja einhvern hluta starfseminnar til útlanda.
Ekkert af ofantöldu krefst þess að við skiptum um mynt, en gefur ríka ástæðu til að skoða málið. Myntin okkar stendur í vegi fyrir framþróun á ákveðnum sviðum og við þurfum að vera meðvituð um það. Ákvarðanir eða ákvörðunarleysi í gjaldeyrismálum munu ráða miklu um framhaldið; hvaða atvinnugreinar og hvaða störf verða hér eftir 5 til 10 ár. Umræðan um evru og þar með Evrópusambandsaðild er því ekki bara eðlilegt framhald af því sem orðið er, heldur nauðsynlegt framhald - hver sem niðurstaðan verður.
Hafa þarf í huga að sumir af helstu kostum krónunnar eru ekki þeir sömu og áður. Meðal mikilvægustu raka fyrir sjálfstæðri mynt er að hún getur hjálpað ef stóráföll dynja yfir. Dæmi um slík áföll væri hrun fiskistofna eða náttúruhamfarir sem eyðileggja virkjanir eða önnur framleiðslutæki og kippa þannig stoðunum undan tekjumöguleikum þjóðarinnar. Snörp veiking krónunnar myndi milda mjög afleiðingar slíkra áfalla, með því að bæta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum. Nú hafa tímarnir breyst og flest bendir til þess að krónan geti verið sjálfstæð uppspretta stóráfalla. Sviptingar á alþjóðamörkuðum geta valdið gríðarlegum sveiflum í gengi krónunnar og breytt aðgengi fyrirtækja og heimila að fjármagni á einni nóttu. Slíkar sveiflur valda stórskaða. Þær draga þróttinn úr atvinnulífinu, sem aftur kann að draga úr aðgengi Íslands að alþjóðlegum fjármálamörkuðum.
Önnur mikilvæg rök fyrir sjálfstæðri mynt eru að hún gerir okkur kleift að beita vöxtum við hagstjórn. Margoft hefur verið bent á hvað það sé mikilvægt fyrir hraðvaxta Ísland að þurfa ekki að búa við peningamálastjórn hægvaxta Evrópu - þ.e. lága vexti þegar þörf er á háum vöxtum. Víðtæk verðtrygging hér á landi, ófullkominn skuldabréfamarkaður og fyrirkomulag við fjármögnun húsnæðislána er hins vegar með þeim hætti að stýrivextir hafa þurft að hækka gríðarlega til að ná fram umdeildum áhrifum á neyslu og fjárfestingar. Reynslan sýnir að þessi aðferðafræði er bæði erfið og kostnaðarsöm, sérstaklega þegar alþjóðlegir skammtímavextir eru lágir og áhættuvitund sljó, eins og verið hefur undanfarin ár. Landið er berskjaldað fyrir áhlaupum spekúlanta og krónan berst eins og lauf í vindi, með tilheyrandi áhrifum á atvinnulíf og heimili. Sem sagt: þegar upp er staðið er afar erfitt fyrir lítið land að keyra sjálfstæða peningastefnu.
Alþjóðlega lausafjárkreppan hefur svo sannarlega skerpt línurnar í gjaldeyrismálum. Málefni sem við töldum að við hefðum mörg ár til að taka afstöðu til krefjast nú tafarlausrar athygli og úrlausnar. Alþjóðaumhverfið hefur breyst, spurningarnar hafa breyst og valmöguleikarnir eru ekki þeir sömu og áður. Allt eru þetta einkenni hraðrar alþjóðavæðingar og síbreytileika. Í svona umhverfi hafa ákvarðanir tilhneigingu til að taka sig sjálfar ef enginn tekur af skarið. Þetta á ekki síst við um ákvarðanir sem við komum ekki auga á að þurfi að taka, eða neitum að horfast í augu við að þurfi að taka. Það að vera á móti evruumræðu er svo sannarlega eins og að vera á móti internetinu.
Edda Rós Karlsdóttir er hagfræðingur og forstöðumaður greiningardeildar Landsbankans
Greinin birtist í Markaðnum, fylgiriti Fréttablaðsins 28. maí 2008
Hver er þín skoðun?