ESB: Kostir og gallar

(um er að ræða hluta lengri greinar sem höf. ritaði við Háskólann á Bifröst árið 2003)

Hver væri helsti kostur fyrir Íslendinga við að ganga í ESB?

Suma af kostum aðildar er ekki auðvelt að meta til fjár eins og t.d. að taka fullan þátt í mótun nýrra reglna og ákvörðunum sem gilda eiga í íslensku samfélagi. Öðru máli gegnir um að taka upp evru í stað krónu. Því fylgir stöðugleiki, minni viðskiptakostnaður og gengisáhætta og lægri vextir. Enginn vafi er á að örsmá og veik mynt fælir erlenda fjárfesta frá landinu. Upptaka evru myndi á hinn bóginn auðvelda slíka fjárfestingu og myndi stuðla að bættu umhverfi fyrir íslenskt atvinnulíf og gera Ísland fýsilegra í augum erlendra fjárfesta.

Því hefur verið haldið fram að hvert prósentustig vaxta kosti fyrirtæki og heimili landsins um 11 milljarða króna. Vextir á Íslandi eru um þessar mundir töluvert hærri á Evrusvæðinu. Hér er um tugi milljarða að tefla á ári hverju. Varla er hægt að draga í efa að það eru efnahagslegir hagsmunir fyrir atvinnulífið, ekki síður en skuldsett heimili Íslendinga, að lækka hér vexti. Hagur neytenda myndi batna til muna við aðild og vegur ofangreind lækkun vaxta þungt á vogarskálarnar. Jafnframt myndi verð á matvælum lækka. Sem dæmi þá lækkaði matarverð um 20 prósent hjá Finnum eftir inngöngu í ESB. Þótt ekki sé gert ráð fyrir svo mikilli lækkun hér á landi er áætlað að vörukostnaður lækki um 14,3 milljarða í heild.

Rökin eru fyrst og fremst efnahagsleg og lúta að starfsskilyrðum fyrirtækja á Íslandi og lífskjörum almennings. Önnur mikilvæg rök varða fullveldi landsins og þátttöku við mótun og töku ákvarðana sem snerta hagsmuni og framtíð þjóðarinnar á flestum sviðum.

Tapast fullveldi landsins við ESB-aðild?

Það er óumdeilt að EFTA/EES-ríkin hafa framselt hluta af hinu hefðbundna fullveldi sínu með aðild sinni að EES-samningum. Flestir eru hins vegar á því að farið hafi fé betra - fullveldisafsalið hafi verið þess virði - og flestir vilja ekki hugsa þá hugsun til enda að samningnum kynni að hafa verið hafnað af Alþingi á sínum tíma. Jafnframt má færa rök fyrir því að fullveldi þegna EFTA/EES-ríkjanna hafi aukist með samningum vegna þess að réttindi þeirra á ýmsum sviðum hafi batnað til muna - réttindi sem ekki hefði verið hægt að ná fram með öðrum hætti. Það er hins vegar álitamál hvort full aðild að Evrópusambandinu myndi jafngilda auknu framsali á fullveldi fyrir EFTA/EES-þjóðirnar eða hvort þær myndu með aðild endurheimta hluta af fullveldisrétti sínum sem þær glötuðu í EES-samningum. Narud og Strøm komast að þeirri niðurstöðu í grein í sinni „Adaptation without EU Membership: Norway and the European Economic Area“ að norska Stórþingið hafi, ólíkt þjóðþingum aðildarríkja ESB, ekki formlega framselt lagasetningarvald sitt. Þar með sé þó ekki öll sagan sögð. Með EES-samningnum sé formlegt valdaafsal mun meira en látið sé í veðri vaka. Það sé hins vegar „málað felulitum“ og að samningurinn sé í raun „stjórnarskrárlegt stórslys“ vegna þess að gefið sé í skyn að með honum hafi Norðmönnum tekist að varðveita meira af fullveldisrétti sínum en raun ber vitni.

Það verður að greina á milli hins lagalega fullveldis (de-jure) og raunverulegs fullveldis (de facto). Lagalegt fullveldi myndi minnka við aðild en raunverulegt fullveldi aukast til muna. Það er einföldun að halda því fram að ESB ríkin fórni fullveldi sínu. Þau deila með sér hluta af hinu lagalega fullveldi til að öðlast meira raunverulegt fullveldi.

Hver væri helsti galli fyrir Íslendinga við að ganga í ESB?

Ein meginröksemdin gegn aðild að ESB er sú að hagsmunir íslensks sjávarútvegs verði fyrir borð bornir, forræði auðlindarinnar hverfi til Brussel og við verðum að þola veiði erlendra skipa í íslenskri lögsögu. Staðreyndin er sú að engin kúvending myndi eiga sér stað í íslenskum sjávarútvegi við aðild að ESB. Líklegt verður þó að teljast að ákvörðun hámarksafla á Íslandsmiðum yrði endanlega tekin í ráðherraráðinu. Það má vissulega færa rök fyrir því að það sé galli en sá galli er hins vegar ekki stórvægilegur. Ákvarðanatökuferlið yrði að öllu öðru leyti óbreytt frá því sem það er í dag og niðurstaðan sú sama og við gætum haldið í okkar kvótakerfi í óbreyttri mynd ef okkur hugnast svo. Ekkert annað ríki ætti hagsmuna að gæta og engin fordæmi eru fyrir því að gengið sé á grundvallar hagsmuni eins ríkis. Því hefur verið haldið fram í þessu samhengi að við hefðum aldrei getað fært út landhelgina á sínum tíma ef við hefðum verið aðilar að ESB - þetta sjónarmið á vissulega við rök að styðjast. Á þetta ber þó að líta í sögulegu samhengi. Við brutum klárlega gegn alþjóðarétti við útfærslu landhelginnar og hefðum líklega ekki komist upp með það ef við hefðum ekki verið aðilar að NATO með lykilstöðu í miðju kaldastríði!

Annað sem nefnt hefur verið sem galli er hið svo kallaða „reglugerðafargan“ sem streymir úr ranni ESB. Það er alveg ljóst að aðildarríki ESB senda sameiginlega frá sér ótal reglugerðir og án nokkurs vafa eru margar þeirra í besta falli umdeilanlegar og í versta falli óþarfar. Við erum hins vegar í þeirri stöðu að þurfa að taka stóran hluta af þeim inn í okkar lagabálk í gegnum EES. Þess ber að geta að á þeim tíma þegar gengið var í að fullkomna innri markaðinn fjölgaði reglugerðum töluvert og fóru í um 700 á ári. Síðan hefur þeim fækkað jafnt og þétt og eru nú í kringum 400. Tröllasögur um gríðarlegt „reglugerðarfargan“ og „báknið í Brussel“ eru því oftar en ekki orðum auknar.

Ef við göngum í ESB mun framkvæmdastjórn ESB koma fram fyrir okkar hönd við gerð viðskiptasamninga við önnur ríki. Þetta telja margir galla og er það eflaust rétt í einhverjum tilfellum. EFTA hefur hins vegar til þessa verið í forsvari fyrir okkur við gerð viðskiptasamninga og flestir þeir samningar byggja að mestu leyti á samningum sem ESB hefur þegar gert. Það að Ísland, eitt og sér, fari um víðan völl og semji um víðtæk viðskipti og marki einhverja sér íslenska línu á eigin forsendum er því í raun draumsýn og dýrt spaug. Við aðild að ESB myndum við hins vegar ganga inn í alla samninga sem ESB hefur gert.

Gríðarlegur kostnaður Íslendinga við aðild hefur verið mörgum hugleikinn og talinn stór galli. Það er hins vegar ekki er hægt að reikna út kostnað við aðild án þess að taka inn í dæmið ávinning íslenskra fyrirtækja og neytenda. Slíkt hefur ekki verið gert þótt gerð hafi verið tilraun til að reikna út hvort aðild gæti borgað sig - eða ekki! Ég held að það væri sniðugt að snúa spurningunni við og spyrja: Hvað kostar það atvinnulífið og hinn almenna borgara að standa utan ESB?! Ætli menn sér á annað borð að reikna út hvað aðild kostar þarf að taka ýmis óbein áhrif með í dæmið. Það er ódýrt áróðursbragð að slá einhverri tölu á hugsanleg útgjöld ríkissjóðs í sameiginlega sjóði ESB. Þess má geta að á ofangreindri ráðstefnu um fullveldismál kom fram í máli Auke Bass, sérfræðings í fjármálum ESB, að ekki væri loku fyrir það skotið að Íslendingar kæmu út í plús þegar öllu yrði á botninn hvolft! Hér er fyrst og fremst um skilgreiningar- og samningsatriði að ræða en ekki einfallt reiknisdæmi byggðu á vafasömum forsendum.

Enn eitt sem talið er galli á ESB er ósveigjanleiki á vinnumarkaði sem vissulega er til staðar í mismiklum mæli. Evran, hinn sameiginlegi gjaldmiðill, á hins vegar að vinna á þessum vanda að einhverju leyti. Hafa ber í huga að þegar Íslendingar undirgengust samningsskyldur skv. EES-samningnum, skuldbundu þeir sig til þess að taka upp í íslensk lög og reglugerðir fjöldann allan af ákvæðum sem varða vinnumarkaðinn. Þessi ákvæði eru fjölbreytt og varða marga þætti. Áreiðanlega má til sanns vegar færa að einhver þeirra hafi dregið úr sveigjanleika vinnumarkaðarins, sumt eru vinnuveitendur óánægðir með en verkalýðshreyfingin að sama skapi ánægð og öfugt. Við búum sem sagt þegar við sömu reglur á vinnumarkaði og aðildarríki ESB. Á því er þó sú undantekning að undir EES-samninginn falla ekki tiltekin atriði sem hafa orðið til vegna breytinga á stofnsáttmálum ESB. Þetta eru reglur sem banna mismunun á grundvelli kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúarbragða, skoðana, fötlunar, aldurs eða kynhneigðar. Ekki verður í fljótu bragði séð af hverju Íslendingar geta ekki búið við þær reglur. Raunar má ætla að mismunun af þessu tagi standist ekki stjórnarskrá Íslands!

Hverjir (hvaða hagsmunahópar) myndu hagnast mest á inngöngu í ESB?

Starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja myndi batna til muna við aðild. Sá óstöðuleiki og kostnaður sem fylgir veikum gjaldmiðli - krónunni - heyrði sögunni til og íslensk fyrirtæki myndu etja kappi á hinum frjálsa markaði við boðlegar aðstæður. Betri samkeppnisstaða og sú hagræðingin sem evran hefði í för með sér myndi því á endanum koma hinum almenna borgara mest til góða..

Hverjir (hvaða hagsmunahópar) myndu tapa mest á inngöngu í ESB?

Líklegt verður að teljast að ákveðnir hópar bænda gætu tapað mest við inngöngu. Flestir gera sér hins vegar grein fyrir því að íslenskur landbúnaður þurfi uppstokkunar við burt séð frá aðild að ESB eða ekki. Þess má geta að svartsýninsspár um örlög landbúnaðar í Svíþjóð og Finnlandi við aðild að ESB hafa ekki gengið eftir.

Myndi Ísland tapa sérkennum sínum við ESB-aðild?

Því er stundum haldið fram að Evrópusambandið þróist nú í átt til einhverskonar yfirríkis. Fátt er jafn fjarri sanni. Evrópusambandið er einfaldlega samstarfsvettvangur fullvalda lýðræðisríkja í Evrópu og aðildaríkin hafa engan áhuga á evrópsku yfirríki. Hefðir og sérkenni þjóðarbrota á borð við Baska, Katalóniubúa, Vallóna, Bretóna, og Skota hafa fengið uppreisn æru innan ESB þvert á það sem oft er haldið fram.

Hver er staða smáríkja innan ESB?

Staðreyndin er sú að smáríkjum vegnar mjög vel innan sambandsins og þeim gengur mjög vel að ná markmiðum sínum. Flest aðildarríkin eru svokölluð smáríki og öll ríkin sem ganga munu í sambandið á næstu árum eru smáríki að Póllandi undanskildu. Evrópusambandið er því ekki síst vettvangur smáríkja til að ráða ráðum sínum við stærri og öflugri ríki álfunnar á jafnréttisgrundvelli. Það eru engin fordæmi fyrir því að grundvallarhagsmunum einstakra ríkja sé fórnað á altari ESB. Þvert á móti. Sambandið byggist ekki á alræði meirihlutans - slíkt myndi einfaldlega aldrei ganga upp. Ýmsir aðilar hér á landi hafa hins vegar verið að gera því skóna að áhrif smáríkja fari ört þverrandi innan ESB. Þessi fullyrðing gengur þvert á upplifun fulltrúa hinna smærri ríkja innan sambandsins og þeirra sem vinna innan þess. Sem dæmi má nefna vitnisburð Berti Aherns, forsætisráðherra Írlands, á fundi Verslunarráðs Íslands 26. júní 2001. Ahern er ekki í vafa um að öflugt menntakerfi og Evrópusambandsaðildin séu lykilþættir í velgengni Íra í efnahagsmálum síðastliðin áratug og þrátt fyrir að Írland sé smáríki ber hann engan ótta í brjósti gagnvart þróun Evrópusambandsins: „Ég tel að fámenn ríki sem hafa yfir að ráða vel menntuðu vinnuafli og góðum fjárfestingum eigi mikla möguleika í Evrópu. Fámenn ríki geta náð miklum árangri í hvaða grein sem er og Írland er lifandi dæmi um það“ (Viðskiptablaðið, 27. júní 2001).

Jari Vilén, en hann er utanríkisviðskiptaráðherra Finna og sér um Evrópumál, tekur í sama streng. Hann segir að reynsla Finna, sem hafa verið í ESB í 7 ár, sé mjög góð. Smærri ríki eigi virkt samstarf við önnur aðildarríki og gangi mjög vel að koma sjónarmiðum sínum á framfæri á fundum sambandsins. Líkt og Ahern óttast Vilén ekki framtíðina og segir athyglisvert að aðildin hafi orðið til þess að styrkja sjálfsmynd Finna (Morgunblaðið, 7. ágúst 2002). Michels Losch, starfsmaður landbúnaðar- og sjávarútvegsdeildar framkvæmdastjórnainnar, kom inn á stöðu smáríkja innan ESB á fullveldisráðstefnunni títtnefndu. Hann fullyrti að ef eitthvað er væri staða smáríkja að styrkjast.

Íslendingar geta því óhræddir gengið til liðs við ESB sem hefur það m.a. að markmiði að standa vörð um lýðræði, mannréttindi og frelsi einstaklingsins. Í stað þess að vera utangáttar í Evrópusamstarfi yrðum við með aðild fullir þátttakendur í öllum vinnuhópum, nefndum og stofnunum sambandsins og hefðum, ólíkt því sem nú er, virk áhrif á þá löggjöf sem gildir í landinu. Aðild er því vænlegur framtíðarkostur fyrir alla Íslendinga.

Höfundur er stjórnmálafræðingur