Hjálmar Vilhjálmsson skrifar
ALLT frá því að hugsanlegar aðildarviðræður við ESB komust á raunverulegt umræðustig hafa þeir sem eru andvígir aðild haldið því fram að hagsmunum sjávarútvegsins sé betur borgið utan sambandsins. Umræðan hefur mikið snúist um það hvort Ísland gæti fengið víðtækar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins (e. Common Fisheries Policy) og gjarnan vitnað í samtöl eða blaðaviðtöl við kjörna fulltrúa og embættismenn ESB um það efni. Eðli máls samkvæmt taka kjörnir fulltrúar, svo ekki sé minnst á embættismenn, oftast dræmt í óformlegar umleitanir varðandi möguleika á að fá undanþágur frá lögum eða stefnu. Ráðherraráð ESB fjallar um undanþágur og þá með formlegum hætti en ekki í hálfkæringi. Sáttmálum ESB er ekki breytt nema á ríkjaráðstefnum eða með aðildarsamningum við ríki sem sótt hafa um.
Hverjar eru lykilspurningarnar fyrir íslenskan sjávarútveg? Líta ber til þriggja spurninga. Í fyrsta lagi, gæti Ísland fengið undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu ESB? – eru fordæmi fyrir undanþágum í málaflokkum sem taldir eru sérstaklega mikilvægir fyrir nýjar aðildarþjóðir? Í annan stað, hvaða undanþágur eru í raun nauðsynlegar fyrir íslenskan sjávarútveg? Og síðast en ekki síst, gefur aðild að ESB íslenskum sjávarútvegi ný tækifæri og/eða ábata?
Fordæmi eru fyrir undanþágum
Dæmin sanna að ríki hafa samið um aðlögun að hagsmunum sínum í aðildarviðræðum við ESB. Þessar aðlaganir hafa m.a. tekið tillit til sértækra hagsmuna viðkomandi ríkja er lúta að náttúruauðlindum. ESB viðurkenndi sérstöðu landbúnaðar við norðurskaut og nytjaskóga í aðildarsamningi við Svía og Finna. Við Hjaltland og strendur Írlands samþykkti ESB sértækar reglur um aðgang að fiskimiðum. Í aðildarsamningi Norðmanna, sem Norðmenn felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu, var sértækur viðauki um eignarhald fiskiskipa. Og hafsvæði Möltu lýtur ekki sömu reglum og önnur innan ESB svo dæmi séu tekin.
Fv. sendiherra fastanefndar framkvæmdastjórnar ESB gagnvart Íslandi og Noregi, Gerhard Sabathil, benti á það í grein í Morgunblaðinu í maí 2003 að lítil ríki fengju frekar undanþágur frá stefnu ESB. Þetta er rökrétt þar sem smáar þjóðir hafa færri lykilhagsmuni sem vanalega eru hlutfallslega stærri.
Hvað þyrfti að tryggja í aðildarsamningi?
Þegar fjallað er um sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB er nauðsynlegt að gera greinarmun á stefnunni annars vegar og framkvæmdinni hins vegar. Þegar framkvæmdin er skoðuð þarf að taka með í reikninginn að úrlausnarefni fiskveiðistjórnunar á meginnytjastofnum Íslandsmiða er ekki sambærileg við þau dæmi sem oft eru nefnd sem hroðvirknisleg framkvæmd fiskveiðistefnu ESB.
Til eru greinargóðar útlistanir á hvernig framkvæma skal sjávarútvegsstefnu Íslands. Þess vegna skýtur það skökku við að stefna Íslands í sjávarútvegsmálum er ekki auðfundin og svo virðist sem skrifleg, uppfærð og formleg stefna sé einfaldlega ekki til, a.m.k. ekki á íslensku. Ef maður skoðar áherslur Íslands í sjávarútvegsmálum, þá framkvæmd sem viðhöfð er og markmið þeirra laga sem í gildi eru fær maður heildstæða mynd af stefnu íslenskra stjórnvalda. Sú stefna samrýmist stefnu ESB um sjávarútvegsmál þar sem sameiginleg hugtök eru: ábyrg nýting auðlinda sem byggð er á vísindalegu mati, markvisst eftirlit, aukin hagkvæmni og umhverfisvænar veiðar. Það er svo til enginn munur á stefnu Íslands og ESB, en almennt séð er framkvæmd stefnunnar mun betur háttað á Íslandi en innan ESB.
Ástand þorskstofna í Norðursjó og Eystrasaltinu hefur verið nefnt sem dæmi um slælega framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB. Minna hefur farið fyrir umræðu um þá nytjastofna sem betur hefur gengið að stjórna. Það er ekki sanngjarnt að bera saman framkvæmd fiskveiðistefnu á Íslandsmiðum annars vegar og í Norðursjó og Eystrasalti hins vegar. Flóknara er að stjórna fiskveiðum á hafsvæðum með mörgum strandríkjum. Eystrasaltið er fjölþjóðlegt hafsvæði með níu strandríkjum og lengst af hefur meirihluti þeirra verið utan ESB.
Það gleymist oft í umræðunni hérlendis um framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB að okkar kerfi er ekki gallalaust, þó gott sé. Í sögulegu tilliti hefur sókn í þorsk verið mjög svo takmörkuð en þrátt fyrir það höfum við ekki borið gæfu til að byggja upp þorskstofninn, mikilvægasta nytjastofn þjóðarinnar.
Hver sæi um framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB á Íslandsmiðum? Mat á stofnstærð fiskistofna yrði í höndum Hafrannsóknarstofnunnar, líkt og í dag. Fiskistofa myndi annast framkvæmd laga og reglna um stjórnun fiskveiða og hafa eftirlitshlutverk, líkt og í dag. Landhelgisgæslan myndi sinna öryggisgæslu og björgun á hafi úti, og fara með löggæslu á hafinu, líkt og í dag. Sjávarútvegsráðuneytið myndi gera tillögu til kvóta í einstaka tegundum við Íslandsmið – en þær ákvarðanir þyrfti ESB að staðfesta. Fátt bendir til að ESB myndi virða að vettugi ráðleggingar sjávarútvegsráðherra Íslands varðandi kvóta enda byggjast stefnur Íslands og ESB á sama grunni.
Í umræðunni hérlendis hefur það oftar en ekki verið gert tortryggilegt að endanlegar kvótaákvarðanir séu teknar miðlægt í Brussel og tengt við hugsanlega ofveiði suðlægra Evrópuþjóða við Íslandsmið gengjum við í sambandið. Hér er um misskilning að ræða. Endanleg staðfesting á kvótum er miðlæg til að tryggja að aðildarþjóðirnar, sem eiga oft kvóta á fjölþjóðlegum fiskimiðum, gangi ekki of nærri nytjastofnum heldur styðjist við vísindalega nálgun. Miðað við þá umræðu sem átt hefur sér stað á Alþingi síðustu daga væri ef til vill ekki vanþörf á að endanleg ákvörðun væri tekin í Brussel.
Gangi Ísland til aðildarviðræðna þarf ekki að fá víðtækar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Hins vegar þarf að tryggja veruleg langtíma ítök við stjórnun á framkvæmd stefnunnar á Íslandsmiðum.
Ábati íslensks sjávarútvegs við ESB-aðild
Atvinnustarfsemi hérlendis ætti að njóta ódýrara fjármagns og minni gengisáhættu innan ESB og eru þar gríðarlegir hagsmunir í húfi fyrir alla atvinnustarfsemi, ekki síst sjávarútveginn. Ekki er hægt að reikna með að íslensk fyrirtæki hafi aðgang að fjármagni til fjárfestinga á alþjóðlega samkeppnisfærum kjörum hjá íslenskum bönkum í náinni framtíð. Að öllu öðru óbreyttu leiðir hærri fjármagnskostnaður sjávarútvegs til samdráttar í fjárfestingu með tilheyrandi lækkun á framleiðni og lækkun launa.
LÍÚ og íslensk stjórnvöld hafa réttilega bent á að styrktarkerfi ESB til handa sjávarútvegi sambandsins skekki samkeppnisstöðu. Útgerð og fiskvinnslu innan sambandsins gefst kostur á margvíslegum styrkjum sem lúta m.a. að endurbótum fiskiskipa og fiskvinnslu í landi, styrkjum vegna hás olíukostnaðar og úreldingarstyrkjum óhagkvæmra fiskiskipa. Þessu styrktarkerfi breytum við ekki utan sambandsins, og sennilega ekki innan þess heldur, en innan sambandsins gætu íslensk sjávarútvegsfyrirtæki nýtt sér styrktarkerfið og jafnað samkeppnisforskot sjávarútvegsfyrirtækja ESB.
Með aðild að ESB opnast íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum frekari möguleikar til sérhæfingar og aðlögunar að sveiflum nytjastofna á Íslandsmiðum. Skilvirkni íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja er staðreynd og með aðild er líklegt að kvótar fyrir utan okkar landhelgi færist í hendur íslenskra fyrirtækja í auknum mæli.
Gott tækifæri gæfist á að losa óhagkvæmar lögbundnar kvaðir við inngöngu í ESB, kvaðir sem stangast á við stefnu Íslands varðandi nýtingu annara náttúruauðlindina svo sem orku- og hugsanlegra olíuauðlinda. Þar á ég við kvaðir um kvótaþak og takmörkun á erlendri fjárfestingu.
Við inngöngu í ESB yrði óvissa um nýtingarrétt minnkuð í íslenskum sjávarútvegi. ESB virðir eigna- og nýtingarrétt og sögulegur veiðiréttur íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja væri ekki í uppnámi á fjögurra ára fresti. Reglan um hlutfallslegan stöðugleika (e. relative stability) tryggir aðildarríkjunum, sem og einstaka fyrirtækjum, fasta aflahlutdeild í heildarkvóta út frá sögulegum réttindum hvort heldur sem þau eru keypt eða áunnin.
Sem forsvarsmaður fyrir útgerðarfyrirtæki innan ESB hef ég tekið virkan þátt í starfi sendinefnda sambandsins á sviði sjávarútvegsmála í alþjóðlegum fiskveiðinefndum. Jafnframt hef ég fylgst með vasklegri framgöngu íslenskra sendinefnda í sömu fiskveiðinefndum um áraraðir. Reynsla mín segir að rödd og áherslur Íslands í sjávarútvegsmálum muni hafa veigamikinn sess innan ESB gerist Ísland aðildarríki.
Höfundur er framkvæmdastjóri útgerðarfélags innan ESB.
Hver er þín skoðun?