Ranghugmyndir eða raunveruleg ógn?

 Á þingi Sjómannasambands Íslands í síðasta mánuði flutti Aðalsteinn Leifsson lektor við Háskólann í Reykjavík erindi þar sem hann sagði að ýmsar ranghugmyndir væru á kreiki í umræðunni um sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins og afleiðingar þess fyrir íslenskan sjávarútveg ef við gerðumst aðilar að sambandinu.  

ESB hefur engan lagalegan veiðirétt við Ísland
 
Aðalsteinn benti á að sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB væri fyrst og fremst til komin vegna þess að aðildarríkin nýttu sameiginlega fiskistofna sem gengju inn og út úr lögsögum þeirra. Þau væru því nauðbeygð til þess að semja um nýtingu stofnanna. Stefnan var tekin upp árið 1983 og hlutur hvers ríkis byggður á veiðireynslu úr viðkomandi stofnum árin á undan. Þegar búið var að semja um hlutdeild hvers og eins gátu veiðiskipin veitt sinn skammt í eigin lögsögu eða annarra eftir því sem hagkvæmast þótti hverju sinni. Þannig er það enn í dag. Hlutdeild hvers ríkis hefur ekki verið breytt allan þennan tíma nema þegar ný aðildarríki hafa bæst við.,,Ísland hefur algjöra sérstöðu í þessu sambandi því vegna framsýni þeirra manna sem beittu sér fyrir útfærslu fiskveiðilögsögu okkar í 200 mílur hefur enginn veiðireynslu í íslenskri lögsögu nema við sjálfir. Þegar ný ríki eru tekin inn í Evrópusambandið hefur aldrei verið miðað við veiðireynslu lengra en 9 ár aftur í tímann. Við þurfum hins vegar að fara meira en 35 aftur í tímann til þess að finna fordæmi fyrir því að erlendar þjóðir hafi veitt í íslenskri lögsögu ef frá eru talinn þessi 3.000 tonna karfakvóti sem ESB hefur við Ísland og svo veiðar samkvæmt gagnkvæmum samningum við Færeyinga og Norðmenn. Ég hef spurt marga embættismenn sem hafa haft með samningamál um sjávarútveg að gera innan ESB hvort þeir telji að sambandið eigi rétt á kvóta í íslenskri lögsögu á grundvelli löggjafar sambandsins. Þeir hafa allir svarað því neitandi. Það mun hins vegar ekki hindra þá í því að fara fram á kvóta í samningaviðræðunum, ég er nokkuð viss um það,” sagði Aðalsteinn. 
 
Ekki gengið gegn grundvallarhagsmunum þjóða 
 
Aðalsteinn vék að áhyggjum manna um að sjávarútvegsstefnu ESB kynni að verða breytt okkur í óhag þegar fram í sækti. Hann benti á í því sambandi að enda þótt leyfilegt væri að breyta reglum ESB með meirihlutasamþykkt ríkjanna væri það ekki gert ef grundvallarhagsmunir einstakra þjóða væru í húfi. Rannsóknir sýndu að mönnum væri meinilla við að útkljá veigamikil deilumál með atkvæðagreiðslum. Á hverjum degi væri verið að taka ákvarðanir sem áhrif hefðu í aðildarríkjunum. Ríkin þyrftu á stuðningi hvers annars að halda í margvíslegum málum og því gættu þau sín þegar um þjóðarhagsmuni væri að tefla.   
Aðalsteinn ítrekaði að hinn svokallaði ,,hlutafallslegi stöðugleiki” sem sjávarútvegsstefna ESB byggði á og snerist um hlut hvers ríkis í einstökum fiskistofnum hefði ekki breyst síðan árið 1983 eða þann tíma sem sjávarútvegsstefnan hefði gilt.

,,Þeirri hugmynd hefur verið varpað fram að tekið verði upp eitt kerfi framseljanlegra veiðiheimilda alls staðar í Evrópusambandinu að íslenskri fyrirmynd, þannig að menn gætu átt viðskipti með kvóta milli landa eins og um eitt svæði væri að ræða. Spurningin er hvort við gætum ekki komist vel frá því. Við höfum samkeppnishæfasta sjávarútveg í Evrópu. Af hverju ættum við ekki að standa vel að vígi í slíkri samkeppni?” spurði Aðalsteinn.

Eftirlit með fiskveiðum innan ESB er eitt þeirra atriða sem Aðalsteinn segir að gæti misskilnings um. Staðreyndin sé sú að eftirlitið sé í höndum hvers aðildarríkis fyrir sig. Þannig muni Íslendingar sjálfir áfram annast eftirlitið á Íslandsmiðum.  
 
Kvótahoppið
 
,,Stærsta og erfiðasta málið sem við er að glíma, þegar og ef kemur að samningaviðræðum við Evrópusambandið um aðild Íslands, er að búa svo um hnútana að kvótinn flytjist ekki úr landi,” sagði Aðalsteinn. ,,Núna eru í gildi hömlur á fjárfestingum útlendinga í íslenskum sjávarútvegi en ef við göngum í ESB tel ég erfitt, ef ekki ómögulegt, að koma í veg fyrir að fullt frelsi verði innleitt í þessu efni. Nefnd hafa verið dæmi frá Álandseyjum, Danmörku og Möltu um undanþágur á vissum sviðum en við skulum ekki gleyma því að grundvallarreglan innan ESB er sú að ekki má mismuna fólki eftir þjóðerni.
Margir spyrja: Hvað verður því til fyrirstöðu að þegnar annarra ESB-ríkja kaupi íslensk sjávarútvegsfyrirtæki og þar með kvóta í íslenskri lögsögu og sigli svo burt með aflann til síns heima? Því er til að svara að þetta hefur gerst innan ESB og valdið miklum óróa. Frægt er að Spánverjar keyptu veiðiheimildir í Bretlandi og sigldu svo með fiskinn heim. Þetta var og er kallað kvótahopp. Deilur sem af þessu spruttu komu til kasta Evrópudómstólsins. Niðurstaða hans varð sú að ekki væri hægt að banna að útlendingar keyptu skip og veiðiheimildir í öðrum aðildarríkjum en hins vegar mætti krefja viðkomandi útgerð um sannanir fyrir því að hún hefði raunveruleg efnahagsleg tengsl við landið eða landsvæðið sem kvótinn tilheyrði. Bretar hafa útfært þetta þannig að krafist er eins af þremur skilyrðum; að 50% aflans sé landað í heimahöfn, að 50% áhafnarinnar séu búsett á viðkomandi landssvæði eða að 50% aflaverðmæta sé varið í viðkomandi landi. Einnig er mögulegt að sanna með blöndu af þessum skilyrðum að efnahagslegur ábati af veiðunum komi fram í viðkomandi landi. Bretar telja að eftir að þessi dómur var felldur fyrir 8-9 árum hafi kvótahopp ekki verið teljandi vandamál þótt það lifi áfram í pólitískri umræðu, en það þarf að fara vel ofan í saumana á þessum lið í samningaviðræðunum,” sagði Aðalsteinn. 
 
 Kvótaákvörðun í reynd í höndum Íslendinga 
 
Aðalsteinn sagði að því væri oft haldið fram að ef Íslandi gengi í ESB myndi sambandið taka við stjórn fiskveiða við Ísland og úthluta aflakvótum. Hið rétta væri að sjávarútvegsráðherrar ESB tækju sameiginlega ákvörðun um heildarkvótann í aðildarríkjunum á fundi ár hvert að fengnum tillögum vísindamanna (sem reyndar væri oft farið fram úr). Reglan væri þó sú að ef eitthvert eitt ríki hefði hagsmuni af viðkomandi kvóta skiptu önnur ríki sér ekki af kvótaákvörðuninni. Þar sem Íslendingar ættu einir rétt á kvótanum við Ísland myndu hin ríkin fara varlega í að fetta fingur út í tillögur sem fram kæmu frá íslenska sjávarútvegsráðherranum að fengnum ráðleggingum íslensku hafrannsóknastofnunarinnar. ,,Hvað varðar úthlutun kvótans í heimalandinu er hún alfarið á hendi stjórnvalda í viðkomandi ríkjum og þau ráða því sömuleiðis hvaða fiskveiðistjórnunarkerfi er notað á hverjum stað. ESB hefur ekkert um það að segja,” sagði Aðalsteinn.    

Megináherslur í aðildarviðræðum 
 
Aðalsteinn hvatti til þess að látið yrði á það reyna með aðildarviðræðum hvaða kostir byðust Íslendingum. Megináherslur í þeim viðræðum yrðu þær af Íslands hálfu að tryggja ábyrgar veiðar og efnahagslega sterka útgerð á forræði Íslendinga. Leggja yrði áherslu á að ákvörðun um heildarkvóta yrði tekin af Íslendingum á grunni bestu vísindalegu meðmæla. Varðveita yrði snerpu og sveigjanleika íslenskra fiskveiðistjórnunarkerfisins þannig að hægt yrði að bregðast skjótt við breyttum aðstæðum. Jafnframt væri lykilatriði að tryggja hlutdeild okkar í deilistofnum, þar sem við færðumst frá því að semja við Evrópusambandið og til þess að semja innan Evrópusambandsins við önnur aðildarríki um hlutdeild í kvóta.
,,Ég geri mér fulla grein fyrir því að viðræður ESB um sjávarútveg verða erfiðar. Þeir sem segja að þær verði auðveldar hafa rangt fyrir sér. En þeir sem segja að það sé ómögulegt að ná ásættanlegri niðurstöðu hafa einnig rangt fyrir sér. Ég tel að við eigum að láta á þetta reyna og finna lausnir. Ef samningsdrögin verða ekki nógu góð í sjávarútvegi þá tel ég vandfundinn þann Íslending sem mun samþykkja þau,” sagði Aðalsteinn Leifsson.
 
 Grein þessi birtist í Fiskifréttum í byrjun janúar 2009