Leggjum þrælabúðir krónunnar niður

Miklar gengissveiflur og óðaverðbólga sem er afleiðing svo smás og óstöðugs gjaldmiðils, hafa stórskaðað  íslenskt atvinnulífi á umliðnum árum og sett fjölmargar atvinnugreinar á hliðina: Þær hafa einnig stórskaðað frumkvöðlastarf, nýsköpun, markaðs- og þróunarstarf í langan tíma. Fjöldi fyrirtækja og einstaklinga hafa einnig flúið land vegna þessa og enn fleiri erlend fyrirtæki forðast að fjárfest á Íslandi af sömu ástæðu. Ástæðan fyrir þessum sveiflum er að hagkerfið hefur verið allt of lítið fyrir sjálfstæðan gjaldmiðil og kerfisáhætta krónunnar því allt of mikil og vaxandi í mörg ár, þrátt fyrir tilraunir til stöðugleika í stjórnun efnahags- og peningamála til margra ára. Alþjóðleg þróun samhliða opnun fjármálamarkaða gerði krónunni einnig ókleyft að sinnan hlutverki sínu (fjármálastöðugleiki og lág verðbólga) sökum smæðar og allt of mikillar áhættu. Þessi þróun hefur gert það að verkum að Ísland getur ekki lengur tekið þátt í sameiginlegum fjármagnsmarkaði í Evrópu með því frelsi sem þar á að vera, nema stefnt sé að upptöku evrunnar, enda var sá gjaldmiðill hannaður til að takast á við slík verkefni, vegna þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á alþjóðamörkuðum.  

Síðan hafa einstaklingar þurft að bera miklar byrðar, einskonar þrælaálag, vegna krónunnar í formi verðtryggingar og ofurvaxta hér á landi vegna mikilla gengissveiflna og óstöðugleika, sem í mörgum tilfellum er jafn hátt húsnæðisverðinu sjálfu eftir afborgunartímann. Þessum fjármunum var fórnað í tilraun til að viðhalda ónýtum gjaldmiðli. Þegar litið er á hinn mikla skaða krónunnar til margra ára í þúsundum milljarða, má segja að þjóðin öll hafi verið í einskonar þrælabúðum krónunnar, sem enn sér ekki fyrir endann á. Hefði verið evra hér á landi á umliðnum árum, hefði þetta gengis- og verðbólgutjón ekki átt sér stað, enda ekkert slíkt gengistjón gerst almennt hjá hjá fyrirtækjum og einstaklingum í þeim löndum sem búa við stóra og trausta gjaldmiðla eins og evruna s.s. eins og í Finnlandi, Lúxemborg eða Írlandi.

Óbreytt krónustefna – vaxandi erfiðleikar, nýtt bankaþrot?    

Verði óbreytt stefna í gjaldeyrismálum, munu núverandi aðstæður líklega versna þar sem krónan hefur ekkert traust erlendis og ekki yrði hægt að afnema gjaldeyrishöft, vegna mikillar hættu sem slíkt hefði í för með sér. Slikt ástand myndi síðan einangra Ísland á fjármálamörkuðum og magna skaðann enn frekar sem myndi leiða til aukinnan gjaldþrota fyrirtækja og heimila og vaxandi atvinnuleysis og auka líkur á að nýir bankar kæmust á ný í þrot, með alvarlegum afleiðingum fyrir ríki og þjóð. Þess vegna er svo mikilvægt að taka ákvörðun um nýja stefnu í gjaldeyrismálum sem allra fyrst í átt að evrunni, til að forða þessu. Þjóðin er eins og skúta sem stefnir stórlega löskuð í nýtt strand verði ekki stefnubreyting. Á meðan deilir áhöfnin um það hverjum sé um að kenna um seinasta strand, en gætir ekki að hættum framundan og hugsanlegu nýju strandi sem gætu haft mun verri afleiðingar en það fyrra þar sem ástand skútunnar er svo slæmt.    

Leiðin til endurreisnar   

Það eru einnig góðar fréttir, enn er tími til að breyta stefnunni í rétta átt og byggja hraðleið til endurreisnar. Í því sambandi eru eftirfarandi aðgerðir mikilvægastar:

1) Umsókn um aðild að ESB sem allra fyrst. 

2) Samstarfi við Seðlabanka Evrópu til að treysta bakland og gengi krónunnar.

3) Samkomulag við erlenda og innlenda kröfuhafa bankanna um endurreisn bankakerfisins ásamt ríki.

4) Samkomulag við erlenda eignaraðila krónubréfa til að styrkja gengið.   

Traust og trúverðugleiki – forsenda endurreisnar

Frá falli bankanna hafa stjórnvöld unnið þrekvirki á ótal sviðum. Staðan er hinsvegar svo slæm að mun meira þarf að koma til. Forsenda allra annarra aðgerða að byggja upp traust og túverðugleika erlendis á gjaldeyris- og fjármálakerfinu til að endurreisa krónuna þar til evra væri tekin upp og fá aðgegni að erlendum fjármálamörkuðum. Það er ekki hægt nema með umsókn um aðild að ESB, þar sem erlendum aðilum er þá gefið til kynna að Ísland ætli að stefna á traustan alþjóðlegan gjaldmiðil og umgjörð á fjármálamarkaði til lengri tíma. Þetta myndi flýta verulega fyrir því að íslenska bankakerfið verði starfhæft og hefja mætti uppbyggingu og hraðleið til endurreisnar, þar sem bankakerfið er æðakerfi hagkerfisins. Þetta myndi einnig þegar lækka vexti af erlendum lánum og vera um leið ein mikilvægasta forsenda varnalegrar vaxtalækkunar til langs tíma innalands, sem samanlagt myndi þegar spara milljarða fyrir alla. 

Gengið styrkist

Með umsókn um aðild að ESB og samstarfi við Seðlabanka Evrópu má gera krónuna af starfhæfum frjálsum gjaldmiðli þar til evra væri tekin upp og aflétta um leið höftum á gjaldeyrismarkaði. Þetta myndi styrkja gegnið þannig að erlendar skuldir ríkis, fyrirtækja og einstaklinga geti lækkað um c.a. 30 % sem myndi bjarga atvinnulífi og heimilum. Eftir u.þ.b. ár gæti gengisvísitalan verið komin í 130 - 140 (langtíma jafnvægisgengi) sem væri æskileg staða í skiptingu yfir í evru - með formlegri tenginu við ERM II  - þar til evra væri tekin upp innan 2ja til 3ja ára, sem er vel hægt á grunni neyðarréttar innan EES. Hins vegar er allt of áhættusamt að setja krónuna aftur á flot, nema búið sé að tryggja bakland hennar í samstarfi við Seðlabanka Evrópu þar til evra er tekin upp. Einhliða upptaka evru eða annars gjaldmiðils er heldur ekki möguleg. Samhliða þarf einnig að ná samningum við erlenda jöklabréfaeigendur um fjárfestingar í innlendum skuldabréfum til a.m.k 2ja til 3ja ára og aflétta þar með mikilli gengisáhættu krónunnar af þeim sökum, sem einnig væri forsenda fyrir frelsi á gjaldeyrismörkuðum og floti krónunnar.  

Viðfangsefni stjórnmálanna

Brýnasta viðfangsefni stjórnmálanna er að leggja þessar þrælabúðir krónunnar niður - með umsókn um aðild að ESB og EVRU - og gefa þjóðinni nýja von um endurreins - án þess að vera hlekkjuð í þrælabúðum vonleysis og haft og efnahagslegra þjáninga.

Áhættumat á stefnumörkun til framtíðar - samantekt

Þjóðin sem tilraunadýr

Í siglingu skipa er afar mikilvægt að skipstjórinn (stjórnmaálmenn) geri sér grein fyrir afleiðingum af þeirri stefnu sem siglt er eftir.  Ein alvarlegust mistök á umliðnum misserum og árum en að viðeigandi stofnanir og fyrirtæki - gerðu alvarlega mistök á sviði áhættugreiningar í stefnumörkum.  Þetta á m.a. við um þá peningastefnu sem tekin var upp 2001 - með fljótandi örmynt í gjörbreyttu og opnum fjármálamörkuðum.  Áhættan sem þessari stefnu fylgdi var skelfileg alveg frá byrjun og langt yfir öll viðmiðunarmörk og áhættumörk.  Því til viðbótar virðist sem engin viðvörunarkerf hafi verið eða séu til staðar til að vara við þessari áhættu innan viðeigandi eftirlitsstofnana - því ef svo hefði verið hefðu þessi viðvörunarkefi átt að fara í gang - hver svo sem skoðun einstakra aðila var innan þessara stofnana.  

Það að setja örmynt eins og íslensku krónuna á flot - á úthaf alþjóðlegra fjármálamarkaða - var hættulegasta og um leið skelfilegasta tilraun Íslandssögunnar - vegan þeirra miklu áhættu sem tekin var - þó ekki sé að finna stafkrók um þá áhættu í plöggum um þau plön frá þeim tíma.  Það sem er alvarlegara er að þolendur þessarar skelfilegu tilraunar - var þjóðin öll - sem einskonar tilraunardýr.  Það er lágmark í slikum tilraunum sem gerðar eru að þolendum sem gerð grein fyrir þeirri áhættu sem tekin er - og hvað það kann að kosta.  Þjóðinni hefur aldrei verið gerð gren fyrir áhættunni af örmyntinni krónunni og hvaða hætta stafi af svo smáum fljótandi gjaldmiðili á opnum aljóðlegum fjármálamörkuðum - þar sem allra verða er von. 

Afleiðing af þessri krónutilraun liggja nú fyrir -  í formi hruni fjármálakerfis, fyrirtækja og heimila - á sama tíma og traust og trúverðugleiki þjóðarinnar á erlendum mörkuðum hefur verið gerður að engu á svipstundu. Hvernig gat þetta gerst?         

Ef eitthvað er hægt að læra af fortíðinni á þessu sviði er það að gera verðu skýra grein fyrir áhættu - og líklegu kostnaði af þeirri stefnu sem verðu valin á sviði gjaldeyris og peningamála .

Þjóðin á heimtingu á því að vita hvaða áhætta er tekin ef framhald verður á núverandi stefnu þ.e. með krónuna og hvað það kann að kosta til viðbótar.

Þetta er eins og á skipi sem siglir stórlega laskað eftir nýlegt strand á fullri ferð í þoku og miklu óveðri  inn á hættusvæði þar sem vitað er að eru blindsker….. Áhöfn og farþegar eiga rétt á því að vita hvaða áhætta er tekin…og hvers vegna í ósköpunum - ef til er betri og öruggari leið …  

Einnig mætti líkja þessu við brennadi fjölbýlishús (þar sem þjóðin býr) - þar sem ekki er mögulegt að slökkva elda nema með hjálp utanaðkomandi aðila (Evru - Seðlabanka Evrópu).  En á sama tíma neitar yfirstjórn að kalla á hjálp (evru slökkviliðsins) þar sem þá er litið svo á að blokkin hafi misst sjálfstæðið. Engin önnur leið er þó til að slökkva þessa elda.  Í þeirri stöðu á þjóðin (íbúarnir) rétt á því að vita í hvaða hættu þeir eru.

1. Óbreytt krónustefna - líkleg þróun.

Hratt vaxandi fjöldagjaldþrot fyrirtækja og heimila.

Erlendir fjármálamarkaðir lokaðir - fyrir Íslandi - sem eykur á erfiðleika.

Ekki mögulegt að byggja upp traust á gjaldmiðilinn og fjármálakerfið, vextir erlendis gríðarlegir og lánalínur lokaðar

Mikilvægar atvinnugreinar lenda fljótlega í vaxandi erfiðleikum s.s. orku fyritæki - þar sem erl. fjármögnun er lokuð.

Afleiðing - þrot banka og þjóðar….

Niðurstaða - áhætta af þessari leið er skelfileg - og afleiðingar einnig… fyrir þjóðina!

2. Stefumörkun í átt að Evru og ESB.

Byggja má upp traust og trúverðugleika.

Samstaf við Seðabanka Evrópu - bakland fyrir krónuna þar til evra er tekin upp.

Lánamarkaðir erl. Opnast og vextir lækka hratt.

Grunnur kominn af aðgerðum fyrir endurreisn.

O.fl…..  Eina færa leið þjóðarinnar út út þeim ógöngum sem nú eru.

Nðurstaða - minnsta áhætta sem hægt er að taka - líkur á bata verulegar - og veruleg fyrr en ella. Ávinningur afar mikill fyrir þjóðina.

Höfundur er formaður Evrópusamtakanna