Á lýðveldistímanum hafa verið útkljáðar tvær stórorrustur um Evrópumál. Andstæðar fylkingar hafa tekist á með stílvopninu um hvernig samskiptum við Evrópu skuli háttað. Fyrsta orrustan snerist um aðildina að EFTA. Þá heyrðust raddir sem fullyrtu að EFTA-aðild myndi grafa undan sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar; þess yrði ekki langt að bíða að Ísland yrði „ofurseldur útnári Evrópu”.
Breiðu spjótin voru aftur dregin fram í aðdraganda EES-samningsins. Þrátt fyrir góða reynslu EFTA-aðildar beittu andstæðingar samningsins fyrir sig sömu orðræðu og fyrr; Íslendingar yrðu fórnarlömb átroðnings útlendinga – fangar í eigin föðurlandi ofurseldir og undirokaðir!
Dómur sögunnar er óumdeilanlega sá að EFTA-aðild og EES-samningurinn voru heillaspor sem lögðu grunn að fjölbreyttara atvinnulífi og blómlegra mannlífi. Dómsdagsspár úrtölumanna eru því sögulegar heimildir um þjóðlega einangrunarstefnu af verstu gerð. Fullyrða má að ef þeirri stefnu hefði verið fylgt væri Ísland í dag útnári Evrópu með einhæft atvinnulíf.
Þriðja uppgjörið í átökunum um Evrópu er yfirvofandi; uppgjör um aðild að ESB. Breiðu spjótin hafa verið dregin fram og andstæðingum aðildar höggva í sama knérunn. Kinnroðalaust ala þeir á ótta með rangfærslum um að útlendingar myndu vaða hér yfir menn og málleysinga með eldi og brennisteini og skilja eftir sviðna fold fósturjarðarinnar ef til aðildar kæmi. Rangfærslur sem sagan hefur dæmt sem hræðsluáróður og örgustu ósannindi.
Tveir valkostir
Íslendingar standa frammi fyrir tveimur valkostum: Annars vegar að festa í sessi haftakerfi með tilheyrandi gjaldeyris- og innflutningshöftum og uppsögn EES-samningsins í framhaldinu. Flestum ætti að vera ljóst að haftastefna og skert athafnafrelsi er óhjákvæmilegur fylgifiskur óbreyttrar stefnu og að slíkt býður ekki upp á gróskufulla nýsköpun né fjölbreytni í atvinnulífi. Óbreytt stefna er hrein og klár ávísun á fortíðarfjötra og rússíbanareið hagkerfisins. Hinn valkosturinn er að ganga með reisn til aðildarviðræðna við ESB. Nú er það svo að aðild að ESB ein og sér leysir ekki öll vandamál Íslendinga og er engin töfralausn. Því hefur enginn haldið fram nema andstæðingar aðildar sem hafa lagt aðildarsinnum orð í munn. Aftur á móti má slá því föstu að aðildarumsókn myndi skapa trúverðugleika og senda skýr skilaboð um hvert við ætlum að stefna – sem við sárlega þurfum á að halda. Ljóst er að gjaldmiðillinn er ekki á vetur setjandi og við þurfum sem fyrst að komast inn í ERM II, sem er einskonar fordyri að evru og fæst ekki nema með aðild að ESB. Aðildarumsókn er því stórt og afar mikilvægt skref í endurreisn Íslands – fyrir atvinnulífið jafnt sem almenning.
Grunnatvinnuvegir
Ótti landbúnaðar og sjávarútvegs við aðild er þekktur. Samt sem áður er ljóst að þessar skuldsettu atvinnugreinar þrífast ekki frekar en annað í óbreyttu ástandi. Óhætt er að fullyrða að í aðildarviðræðum er hægt að verja hagsmuni þessara greina til framtíðar. Margoft hefur verið bent á að sjávarútvegsstefna ESB snýst um nýtingu á sameiginlegum fiskistofnum. Ísland á hvergi lögsögu að ESB og Íslendingar sitja einir að staðbundnum nytjastofnum. Engin breyting yrði þar á við aðild. Varðandi deilistofna á alþjóðahafsvæðum hefur þegar verið samið um skiptingu þeirra og yrði til framtíðar byggt á þeim samningum. Eina undantekningin er makríll, sem Íslendingar eru nýlega farnir að nýta. Joel Borg, framkvæmdastjóri sjávarútvegsmála ESB, gaf skýr skilaboð á blaðamannafundi í Brussel 22. apríl sl. með því að segja að ef Íslendingar sæktu um aðild yrði fundin lausn á sjávarútvegsmálum sniðin að hagsmunum Íslendinga. Orð Borgs enduróma ummæli forvera hans í starfi; Frans Fischler og Emmu Bonino. Framkvæmdastjórn ESB og einstakar Evrópuþjóðir gera sér fulla grein fyrir mikilvægi sjávarútvegs fyrir Ísland og hafa margoft lýst yfir skilningi á sérstöðu okkar.
Öllum er ljóst að íslenskur landbúnaður á eftir að ganga í gengum breytingar algerlega óháð ESB-aðild. Jafnframt er ljóst að dómsdagsspár um að ESB aðild ein og sér myndi leggja landbúnað á Íslandi í rúst standast ekki skoðun. Sé t.d. tekið mið af reynslu Finna og Svía eftir 14 ára veru í ESB er hún almennt góð. Um þetta vitna Peter Lundberg, sérfræðingur hjá sænsku bændasamtökunum, í viðtali í DV 29. apríl sl. og Pekka Pesonen, finnskur framkvæmdastjóri evrópsku bændasamtakanna COPA- Cogeca, en hann hélt erindi hér á landi hinn 4. febrúar sl. Lundberg fullyrðir að sænskum landbúnaði „líði betur innan [ESB] en utan” og að aukinnar bjartsýni gæti meðal sænskra bænda. Í máli Pesonen kemur fram að þrátt fyrir sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB sé hún útfærð þannig að allir hafi hag af. Ný tækifæri opnist og að engin dæmi séu um að horfið hafi verið frá landbúnaði í ESB; það væri ekki hagur evrópsk landbúnaðar. Fullyrðingar Bændasamtaka Íslands í Bændablaðinu 28. janúar sl. um að íslenskum landbúnaði standi veruleg ógn af ESB-aðild og að sænskur og finnskur landbúnaður hafi verið drepinn í dróma af ESB er bábilja ein. Íslendingar munu svo sannarlega halda áfram að yrkja jörðina og draga fisk úr sjó þrátt fyrir að til aðildar kæmi.
Frelsi eða höft?
Eins og komið var inn á hér í upphafi er dómur sögunnar skýr. EFTA- og EES-aðildin voru hreyfiafl framfara. Við Íslendingar höfum nú val um að halda áfram að feta braut frelsis og losa okkur undan klyfjum vonlausrar efnahagsstefnu og ganga til liðs við ESB ásamt flestum af okkar helstu viðskipta- og vinaþjóðum. Hinn kosturinn er að taka skrefið til baka út úr EES og byggja einhæft samfélag á grundvelli útflutnings frumframleiðslu og takmarkaðs innflutnings nauðsynja með tilheyrandi gjaldeyrishöftum og frelsisskerðingu almennings. Um þessa tvo kosti snýst Evrópuumræðan.
Birtist í Fréttablaðinu 8. Maí 2009
28.07.2009 klukkan 22:36
gott lesefni
Meginrök Bændasamtakanna
gegn aðild að ESB
Bændasamtök Íslands hafa um árabil afdráttarlaust tekið afstöðu gegn aðild að ESB. Þessa
eindregnu stefnu byggja samtökin á upplýsingum sem þau hafa aflað sér árum saman.
Afstaðan hefur styrkst af viðræðum við bændur og skoðunum aðildarfélaga um allt land.
Matvælaöryggi skerðist:
Þjóðir eiga að framleiða eins mikið af matvælum til eigin nota og þær mögulega geta. Það er óábyrgt að veikja íslenska matvælaframleiðslu með því að heimila óheftan innflutning á búvörum.
Atvinna og byggðir í hættu:
Fjöldi manns hefur atvinnu af innlendum landbúnaði og afleiddum störfum. Margir munu missa vinnuna víða um land vegna minnkandi umsvifa íslensks landbúnaðar. Víða í dreifbýli eru samfélög sem treysta að stórum hluta á landbúnað sem lífsviðurværi sitt. Fækkun framleiðanda veikir búsetu í sveitum
Íslenskur landbúnaður myndi veikjast við inngöngu í ESB:
Landbúnaðarstefna ESB hentar ekki íslenskum landbúnaði. Bændur telja farsælla að þjóðin sjálf móti sína landbúnaðarstefnu. Innganga Íslands í ESB
leiðir til samdráttar og tekjumissis í landbúnaði í samanburði við núverandi stuðningskerfi. Innganga í ESB myndi gerbreyta tekjusamsetningu
íslensks landbúnaðar og veikja búrekstur. Landbúnaðarstefna ESB tekur ekki tillit til þeirra sem vinna við stoðgreinar landbúnaðarins og
úrvinnslu á búvörum.
Gæðum og heilbrigði yrði fórnað:
Þjóðinni er mikilvægt að standa vörð um þær gæðabúvörur sem framleiddar eru á Íslandi. Íslenskir bændur vilja ekki fórna góðum framleiðsluvörum fyrir
ótryggan innflutning. Heilbrigði íslenskra búfjárstofna er dýrmætt
og það ber að vernda.
Tollvernd er nauðsyn:
Tollvernd er forsenda þess að viðhalda framleiðslugetu og nýtingu lands til
landbúnaðar. Algjör niðurfelling tolla á landbúnaðarvörur myndi minnka til muna markaðshlutdeild íslenskra búvara á augabragði. Rekstrargrundvöllur
búskapar og afurðastöðva brysti. Tollar hafa lækkað mikið á undanförnum árum. Lækkuð tollvernd hefur hert mjög að rekstri bænda
Neikvæð reynsla nágrannaþjóða:
Upplýsingar um finnskan og sænskan landbúnað sýna að norrænar jaðarþjóðir í ESB njóta ekki ávinnings af sameiginlegri landbúnaðarstefnu
sambandsins til jafns við þjóðir sunnar í Evrópu. Aukin tækifæri til útflutnings hafa ekki komið í stað samdráttar á innanlandsmarkaði.
Lítil samkeppni í smásöluverslun:
Aukinn innflutningur á landbúnaðarvörum mun aðeins að óverulegu leyti skila sér í lægra vöruverði fyrir neytendur.
Landbúnaðarstefna ESB:
(CAP) er sameiginleg fyrir aðildarlöndin 27. Hún er einn stærsti útgjaldaliður í fjárlögum sambandsins og yfirlýst markmið hennar er að tryggja bændum
viðunandi afkomu og neytendum sanngjarnt vöruverð. Þrjú atriði liggja landbúnaðarstefnunni til grundvallar:
Búvörur flæða óhindrað á milli aðildarlanda án þess að bera tolla eða önnur gjöld. Notaðir til að vernda ESB-landbúnað fyrir samkeppni frá ytri mörkuðum.
CAP er fjármögnuð sameiginlega af öllum aðildarríkjum óháð því hversu mikil framlög einstök ríki fá til baka sem styrki. Einstök ríki hafa heimildir til að styrkja landbúnað sinn að nokkru leyti af eigin fjárlögum. Örar breytingar
Landbúnaðarstefna ESB hefur breyst mikið í áranna rás en róttækustu breytingar síðustu ára hafa miðað að því að draga úr stuðningi
sem greiddur er til framleiðenda eftir magni og tegund framleiðsluafurða, m.ö.o. markaðstengdum stuðningi. Þess í stað hafa verið teknar upp „grænar greiðslur“. Þær byggja á sögulegri viðmiðun um greiðslur og greiðast út á ræktunarland og skilyrði er að því sé haldið í landbúnaðarhæfu ástandi og að meðferð lands og búfjár sé í samræmi við tilteknar kröfur. Einnig eru færðir fjármunir frá framleiðslutengdum stuðningi yfir í framlög til byggðaþróunar og atvinnuuppbyggingar í dreifbýli. Tímabundnar undanþágur og aðlögun Í aðildarsamningum við ný lönd er meginregla að samið er um tímabundnar undanþágur eða aðlögun. Þegar 10 ný lönd gengu í ESB 1. maí
2004 var samið um að styrkir til bænda í þessum löndum af sameiginlegu landbúnaðarstefnunni væru 25% af þeim styrkjum sem tíðkuðust til bænda í V-Evrópu. Styrkirnir ættu síðan að hækka í áföngum þar til jafnræði væri náð. Kýpur fékk hins vegar heimild til að styðja sinn landbúnað til ársins 2010 með eigin fjármunum umfram þetta, upp að því styrkjahlutfalli sem þar var árið 2001, þó ekki umfram það sem framleiðandi myndi njóta væri hann fullgildur aðili að ESB. Íslenskir bændur hafa bent á að þrátt fyrir að samið sé um aðlögun eða undanþágur þá sé það skammgóður vermir því að þegar öllu sé á botninn hvolft þurfi aðildarþjóðir ESB að lúta sameiginlegum reglum sem innan sambandsins gilda. Stuðningur við norðlægan landbúnað Dæmi um varanleg ákvæði sem fela í sér breytingar á CAP er hins vegar stuðningur við harðbýl svæði sem kom til með aðild Bretlands og Írlands 1973 og stuðningur við norðlægan landbúnað við aðild Finna og Svía árið 1995. Stuðningur við harðbýl svæði er fjármagnaður sameiginlega af ESB og viðkomandi landi en stuðningur við norðlægan landbúnað greiðist alfarið af viðkomandi landi. Markaðurinn stýri hvar og hvaða afurðir eru framleiddar Inntak landbúnaðarstefnu ESB er að markaðsöflin sjái um verðmyndun afurða og framleiðslan leiti því þangað sem hún er hagkvæmust en um leið að gæta sjónarmiða um meðferð jarðvegs, dýravelferð og umhverfismál. Framkvæmdin einkennist af beinum greiðslum til bænda sem byggjast á landi í ræktun á tilteknu tímabili án kröfu um framleiðslu. Ýmis önnur ráð eru notuð til að styðja við atvinnu og uppbyggingu í dreifbýli undir formerkjum byggðaþróunar innan ESB og hafa víðari skilgreiningu en að ná eingöngu til bænda.
Núverandi landbúnaðarstefna Íslands
Áhrif ESB-aðildar á kjöt- og mjólkuriðnað Samningar í gildi um íslenskan landbúnað Búnaðarlagasamningur Gildistími 2006-2010. Ríkissjóður veitir fé til verkefna á sviði jarðabóta, búfjárræktar og
leiðbeiningastarfsemi. Bændasamtök Íslands annast ráðstöfun þessara fjármuna. Einnig felast í búnaðarlagasamningi framlög til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins sem veitir styrki til atvinnuuppbyggingar í sveitum og annarra verkefna sem stuðla að aukinni framleiðni í íslenskum landbúnaði.
Heildarfjárhæð árið 2009: 589 milljónir króna Sauðfjársamningur Gildistími 2008-2013.
Markmið:
Að efla sauðfjárrækt sem atvinnugrein og bæta afkomu sauðfjárbænda.
Að stuðla að nýliðun í hópi sauðfjárbænda og styrkja búsetu í dreifbýli.
Að sauðfjárrækt sé stunduð í samræmi við umhverfisvernd, landkosti og sjálfbæra landnýtingu. Að örva markaðsvitund bænda og afurðastöðva og halda jafnvægi milli framleiðslu og eftirspurnar. Að stuðla að framþróun í sauðfjárrækt. Fjárlög 2009: 4.021 milljónir króna
Mjólkursamningur
Gildistími 2005-2012.
Markmið:
Að almenn starfsskilyrði í framleiðslu og vinnslu mjólkurafurða og stuðningur ríkisins við greinina stuðli að áframhaldandi hagræðingu, bættri samkeppnishæfni og lægra vöruverði. Að fjárhagslegur stuðningur ríkisins við
greinina nýtist sem best til að lækka vöruverð til neytenda. Að viðhaldið verði þeim stöðugleika sem náðst hefur milli framleiðslu og eftirspurnar. Að greinin fái svigrúm til að búa sig undir aukna
erlenda samkeppni. Að greinin geti þróast þannig að nauðsynleg kynslóðaskipti geti orðið í hópi mjólkurframleiðenda og unnt sé að endurnýja
framleiðsluaðstöðu með eðlilegum hætti. Að gætt sé sjónarmiða um dýravelferð og heilnæmi afurða.
Fjárlög 2009: 5.425 milljónir króna
Garðyrkjusamningur
Gildistími 2002-2011.
Markmið:
Að lækka verð til neytenda á innfluttum sem og innlendum garðyrkjuafurðum.
Að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni
innlendrar grænmetisframleiðslu. Að treysta tekjugrundvöll
grænmetisframleiðenda. Að styðja framleiðslu- og markaðsmöguleika
innlendrar framleiðslu, þegar hún er nægjanleg að magni og gæðum.
Heildarfjárhæð árið 2009: 413 milljónir króna Eru áhrif nýs WTO-samnings og
innleiðingar matvælalöggjafar ESB önnur
en ESB-aðildar?
ESB-aðild felur í sér afnám tolla á öllum vörum gagnvart öðrum ESB-löndum. Nú er heimilt að flytja inn til landsins frosið kjöt með tollum eða innan tollfrjálsra kvóta. Verði matvælalöggjöf ESB innleidd í því formi sem stjórnvöld hafa boðað með lagafrumvarpi verður heimilaður innflutningur á fersku og hráu kjöti frá löndum ESB á gildandi tollum. Fyrirliggjandi drög að samningi um viðskipti með búvörur innan WTO boða allt að 70% lækkun tollaheimilda. Heimilt verður að ganga skemur í tollalækkunum á allt að 109 vöruflokkum. Með þessu hefur Ísland áfram umtalsvert svigrúm til að stýra innflutningi á
mikilvægustu landbúnaðarafurðunum. Velta nokkurra mjólkuriðnaðarfyrirtækja í Evrópu
(2005/2006)
Heimild: SAM
Rekstrarumhverfi mjólkurstöðva, kjötvinnslna og sláturhúsa mun taka miklum breytingum ef Ísland gengur í ESB. Stærsta breytingin fyrir matvælaiðnaðinn lýtur að breyttu tollaumhverfi sem þýðir að Ísland yrði hluti af sameiginlegum
innri markaði ESB þar sem viðskiptahömlur í formi tolla myndu falla niður. Við aukinn innflutning erlendra búvara minnkar þörfin fyrir innlenda vinnslu og störfum og starfsstöðvum fækkar. Markvisst hefur verið unnið að hagræðingu við úrvinnslu kjötvara síðustu ár sem hefur skilað árangri. Hætt er við að sú hagræðing fari út í veður og vind ef tollar verða felldir niður við inngöngu í ESB. Mikill tollfrjáls innflutningur á kjöti, t.d. svína-, nauta- og kjúklingakjöti, myndi hafa veruleg áhrif á kjötmarkaðinn. Samtök afurðastöðva í mjólkuriðnaði telja að mjólkurframleiðsla muni dragast verulega saman með tilheyrandi fækkun mjólkurframleiðenda.
Þá muni afurðastöðvum fækka, rekstrarforsendur mjólkuriðnaðar þyngjast verulega og rekstrarskilyrði afurðastöðva úti á landsbyggðinni
verða fyrir mestum áhrifum. Verðlag ferskvara með takmarkað geymsluþol
sem framleiða þarf hérlendis myndi hækka umtalsvert að mati samtakanna. Ferskvörur með takmarkað geymsluþol, s.s. drykkjarmjólk og aðrar
vörur sem að öllum líkindum þarf að framleiða hérlendis, vigta um 50% í magni og veltu íslenska mjólkuriðnaðarins.
Samkeppnisforsendur íslensks
mjólkuriðnaðar Að stærð og fjárhagslegum styrk er íslenskur mjólkuriðnaður örsmár í samanburði við helstu mjólkurfyrirtæki í nágrannalöndum okkar. Ljóst er að samkeppnisstaða íslenskra afurðastöðva er ekki vænleg þegar stærð fyrirtækja í mjólkuriðnaði í Evrópu er borin saman. Íslenskur mjólkuriðnaður veltir undir 2% af veltu franska mjólkurvörufyrirtækisins Danone og finnska
fyrirtækið Valio er 11-12 sinnum stærra en íslenskur mjólkuriðnaður í heild sinni. Það er augljóst að án sérstakra aðgerða eða frávika frá almennri reglu mun íslenskur mjólkuriðnaður standa frammi fyrir ofjarli sínum að stærð og
styrkleika í rekstri og efnahag gangi landið í ESB. Styrk stoð atvinnu- og matvælaöryggis Núverandi landbúnaðarstefna á Íslandi kristallast í búvörulögum og þeim samningum sem bændur og ríkið gera sín á milli. Allir búvörusamningar sem gerðir hafa verið miða að því að hér séu framleiddar búvörur til innanlandsneyslu að því leyti sem fellur að íslenskum aðstæðum með innlendum aðföngum, þ.m.t. orku. Markmið samninganna eru að landbúnaðurinn sé styrk stoð atvinnu í dreifbýli, kjör bænda séu í samræmi við kjör annarra stétta og stuðli að aukinni hagkvæmni og framförum, neytendum og bændum til heilla. Forystumenn bænda og Bændasamtökin hafa alltaf tekið virkan þátt í að móta landbúnaðarstefnuna
ásamt stjórnvöldum. Stuðningur við íslenskan landbúnað byggir
annars vegar á greiðslum úr ríkissjóði og hins vegar tollvernd.
Íslenskir bændur framleiða fjölbreyttar búvörur sem neytendur þekkja fyrir trygg gæði og ferskleika. Metnaður bænda stendur og til að
sjá þjóðinni fyrir sem mestu af þeim matvælum sem hún þarfnast. Landbúnaður er samofinn atvinnulífi víðast á landsbyggðinni og bændur eru
þátttakendur í nýsköpun í atvinnulífi, uppgræðslu lands, skógrækt og svo má áfram telja. Með íslenskri landbúnaðarstefnu er tryggt að lagðar verða áherslur sem henta Íslendingum á hverjum tíma. Ísland og WTO Búvörusamningar eru gerðir með fyrirvara um hugsanlegar breytingar á þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands sem kunna að leiða af niðurstöðu samningaviðræðna á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO). Þegar
og ef samningaviðræðum innan WTO lýkur verða samningar endurskoðaðir þannig að stuðningsfyrirkomulag ríkisins við íslenskan landbúnað rúmist hverju sinni innan þeirra heimilda sem skuldbindingar Íslands á vettvangi
WTO kveða á um.
Áhrif esb aðildar á smásölumarkað og matvælaverð
Ein vinsælasta fullyrðing talsmanna ESB-aðildar er að matvælaverð á Íslandi
muni lækka um tugi prósenta þegar Íslendingar ganga í Evrópusambandið.
Stundum er líkast því að gleymst hafi að virðisaukaskattur á matvæli var lækkaður úr 14% í 7% fyrir tveimur árum. Skyldi
það ekki skipta máli? Innflutt matvæli eru í dag að langmestu leyti án
tolla. Þetta á við ávexti, margar grænmetistegundir, kornvörur, s.s. hveiti, kex, pasta, morgunkorn og fleira. Vörur úr þessum flokkum eru einnig oft
hráefni í innlendum matvælaiðnaði, s.s. brauði, kexi, niðursoðnu grænmeti, ávaxtasöfum o.s.frv. Samt er verðlag á þessum vörum mun hærra
en í flestum öðrum Evrópulöndum þegar litið er á samanburð á hlutfallslegu verðlagi milli Evrópulanda. Kaffi er dæmi um vöru sem er
tollalaus hér og í Danmörku en var u.þ.b. 30% dýrari hér á landi á árinu 2007.
Hlutur innfluttra mat- og drykkjarvara og innlendra, annarra en kjöts, mjólkur og grænmetis, í útgjöldum samkvæmt vísitölu neysluverðs er 7,5%. Er raunhæft að gera ráð fyrir að þessar vörur lækki við ESB-aðild? Kjöt, mjólk og grænmeti vegur 5,8% af útgjöldum samkvæmt vísitölu neysluverðs. Er
raunhæft að spá því að verðlag á þessum vörum geti t.d. orðið lægra en í Danmörku? Hver yrðu t.d. áhrifin af því á verð drykkjarmjólkur að dreifa mun minna magni mjólkurvara út um land? Gæti drykkjarmjólk hækkað í verði við það? Svarið er já. Ísland er örmarkaður í evrópsku samhengi. Vissir þú að framleiðsla á afskornum blómum er horfin í Danmörku og hollenskir blómabændur hafa lagt þann markað undir sig? Fjársterkir markaðsaðilar,
innlendir sem erlendir, geta á skömmum tíma rutt innlendum framleiðendum af markaði.
Finnskum bændum fækkaði verulega eftir inngöngu í ESB
Árið 2003 var unnin umfangsmikil skýrsla um íslenskan landbúnað í alþjóðlegu umhverfi þar sem áhrif ESB-aðildar á finnskan landbúnað voru grannt skoðuð. Aðlögun Finna að sameiginlegri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins (CAP) leiddi til 40-50% lækkunar á afurðaverði til bænda
strax árið 1995, en lækkanir á verði aðfanga komu einungis að mjög litlu leyti á móti. Verð á korni féll um 50-60% árið 1995 og hefur lækkað
enn meira síðan. Lækkanir voru jafnframt verulegar á afurðum dýra, frá 28% lækkun á mjólkurverði til 65% lækkunar á verði eggja. Tekjur landbúnaðarins að kostnaði frádregnum lækkuðu á fyrsta ári aðildar um 12,4% frá árinu 1994 og 12,7% árið 1996. Þetta gerðist þrátt fyrir
að sérstakir samningar næðust um stuðning við landbúnað í norðurhluta landsins og til viðbótar aðlögunarstuðning fyrir Suður-Finnland, sem
hvort tveggja var alfarið greitt af finnska ríkinu. Mikil fækkun og stækkun búa
Finnskur landbúnaður hefur tekið hröðum breytingum á undanförnum árum. Fyrir inngönguna í Evrópusambandið voru meira en 100.000 bú í Finnlandi. Árið 2005 voru 69.000 eftir. Fækkun búa hefur numið 3% á ári. Fækkunin hefur orðið meiri í sumum búgreinum en öðrum. Sem dæmi hefur kúabúum fækkað um nærri 7% á ári, sem samsvarar helmingsfækkun á
tímabilinu, frá um 30.000 í um 15.000. Samhliða þessu hafa búin stækkað. Meðalkúabúið hefur t.d. stækkað úr 12 kúm í 20. Fækkunin hefur verið
hröðust í austurhluta landsins en verið hægari í norðurhéruðum.
Heildarframleiðsla hefur lítið breyst en í sumum búgreinum hafa orðið breytingar. Nautakjötsframleiðsla dróst saman um 18,7% frá 1994 – 2007, eggjaframleiðsla um 23,6% og mjólkurframleiðsla um 3,9%. Hins vegar hefur
svína- og alifuglakjötsframleiðsla aukist og sama gildir um kornframleiðslu. Umtalsverður hluti svínakjötsframleiðslunnar er fluttur út.
Tollvernd og íslenskur landbúnaður
Ísland hefur um árabil lagt tolla á margar af þeim búvörum sem framleiddar eru hér á landi, einkum kjöt, mjólkurvörur og egg en í minna mæli á afurðir garða og gróðurhúsa. Árið 2002 voru tollar á tómata, gúrkur og paprikur lagðir niður en beingreiðslur teknar upp í staðinn. Landbúnaður
hér á landi býr við náttúrulega óhagstæð skilyrði en er um leið ætlað margþætt hlutverk í nýtingu auðlinda, atvinnulífi í dreifbýli og matvælaöryggi.
Tollvernd og annar stuðningur er því nauðsynlegur að einhverju marki. Verði starfsumhverfi landbúnaðarins mótað í miðri Evrópu er þessum
tækjum til að hafa áhrif á starfsumhverfi íslensks landbúnaðar varpað fyrir róða. Evrópusambandið, Bandaríkin, Sviss og
Noregur beita öll tollum til að hafa áhrif á viðskipti með búvörur og verð á innanlandsmarkaði. Í úttekt WTO á fjölda þeirra tollalína sem einstök lönd
hafa heimildir til að leggja svokallaða magntolla á innflutning kemur athyglisverð niðurstaða í ljós. Ísland hefur slíka heimild fyrir 363 tollalínur af
1.606 eða 22,6%. Fyrir ESB er slíkar heimildar að finna fyrir 1.010 tollalínur, 45,8% af tollalínum fyrir búvörur.
Framtíðarsýn íslenskra bænda:
Við þróum atvinnuveg fyrir framtíðina. Við stuðlum að fjölbreytni og nýsköpun í íslensku atvinnulífi á grunni auðlinda landsins. Við leitumst við að framleiða gæðavörur á hagkvæman hátt og þróa nýjar afurðir. Við viljum auka tengsl neytenda og bænda, t.d. með sölu beint frá býli og nýtingu
upplýsingatækni. Við nýtum náttúru og auðlindir landsins með
sjálfbærni að leiðarljósi. Þekking, reynsla, sérhæfing og fagmennska er
búmannsháttur 21. aldar. Við stöndum vörð um matvælaöryggi,
heilbrigð búfjárkyn og heilnæma landbúnaðarframleiðslu. Við gerum máltíðina að góðri og fjölbreyttri upplifun Við bjóðum upp á örugga og góða íslenska
búvöru sem sjálfsagðan hluta af fæðu okkar. Íslenskur gæðamatur er í boði allt árið um kring. Neytendur verja lægra hlutfalli af ráðstöfunartekjum sínum til matvælakaupa en langflestir aðrir Evrópubúar. Vaxtarsproti ferðaþjónustu er upplifun tengd mat sem hefur íslenska matarmenningu í heiðri. Landbúnaðurinn er hornsteinn byggðanna Blómlegt mannlíf, næg atvinna og góð þjónusta og samgöngur í sveitum er forsenda þess að eftirsóknarvert sé að búa í dreifbýli. Landbúnaðurinn hefur víðtæk margfeldisáhrif í atvinnusköpun um land allt. Fjöldi fólks treystir á hann. Við leggjum áherslu á öflug og sterk afurðafyrirtæki, til hagsbóta fyrir bændur
og neytendur og til styrktar atvinnulífi á landsbyggðinni. Á okkar vegum eru bæði lítil býli og stórbýli, hlutastörf við búskap og mannfrekur
atvinnurekstur, sem styður byggð í sveitum. Fjölskyldubúrekstur er hornsteinn íslensks landbúnaðar.
Bændur gegna mikilvægu hlutverki við landgræðslu, skógrækt og náttúruvernd. Þeir eru vörslumenn lands og útverðir byggða.
Við varðveitum menningararfinn og höldum uppi íslenskum hefðum.
28.07.2009 klukkan 22:37
og hér er rest
Svona er íslenskur landbúnaður
Nautgriparæktin
- Fjöldi framleiðenda er um 700.
- Meðalbúið framleiðir 170-180 þús. lítra.
- Meðalkúabúið hefur stækkað um helming á
síðustu 10 árum.
- Verðlagsnefnd verðleggur mjólk til bænda.
- Greiðslumark er nú 119 milljón lítrar.
- Framlög ríkisins til nautgriparæktarinnar árið
2008 voru 5,5 milljarðar króna.
- 3.600 tonn af nautakjöti eru framleidd árlega.
- Í skýrslu Hagfræðistofnunar frá 2006 eru leiddar að því líkur að yrðu allir tollar felldir niður á mjólkurvörum drægist neysla á íslenskum mjólkurvörum saman um nálægt 40% á öðrum vörum en nýmjólk og skyri. Afleiðingarnar yrðu þær að kúabændum fækkaði verulega og jafnvel svo að sumar byggðir færu í eyði.
Að mati forvígismanna Landssambands kúabænda hyrfu allar núverandi grunnforsendur í rekstri kúabúa á Íslandi og nýjar forsendur tækju við ef Ísland gengi í ESB. Það sama á við um mjólkuriðnaðinn. LK telur að allar vísbendingar séu um að rekstrarforsendur sem sameiginleg landbúnaðarstefna ESB felur í sér yrðu miklu verri en þær sem íslenskir kúabændur búa við í dag.
Garðyrkja
- Alls byggja tæplega 900 manns afkomu sína á
vinnu við garðyrkju auk afleiddra starfa.
- Rúmlega 200 framleiðendur stunda garðyrkju
(kartöflur og annað útigrænmeti) og ylrækt á
Íslandi. Þar af eru um 80 bændur sem rækta
kartöflur og áætlað er að um 200 manns hafi
atvinnu af þeirri framleiðslu.
- Hérlendis eru framleidd um 13 þúsund tonn af
kartöflum árlega, 860 tonn af rófum, rúm 1.600
tonn af tómötum og 1.340 tonn af agúrkum.
- Garðyrkjubændur hafa bent á að innganga í ESB
hefði mismunandi áhrif á einstakar búgreinar í garðyrkjunni. Sumar búgreinar hafa eingöngu tollvernd, aðrar eingöngu beingreiðslur og enn aðrar enga vernd.
- Innganga í ESB mun að öllum líkindum hafa neikvæð áhrif á blómaræktun, jafnvel svo neikvæð áhrif að henni verði hætt. Nú hafa blóm eingöngu
tollvernd sem myndi falla niður við aðild.
- Garðplöntuframleiðsla naut tollverndar til ársins 2006 er tvíhliða viðskiptasamningur var gerður við ESB. Tollar féllu niður á trjám og runnum
frá ESB-löndum. Áhrif af samningnum eru ekki komin í ljós að fullu. Ennþá eru tollar á sumarblómum að hluta sem skipta miklu máli fyrir garðplöntuframleiðendur. Innganga í ESB mun að öllum líkindum hafa neikvæð áhrif á hluta framleiðslu garðplöntustöðvanna, sérstaklega á
sumarblómaframleiðslu.
- Útiræktað grænmeti og kartöflur njóta tollverndar þegar íslenska framleiðslan annar eftirspurn. Það þýðir að þegar íslenskar vörur eru ekki á markaði eru erlendu vörurnar fluttar inn til landsins án tolla. Áhrif á þessar tegundir ef Ísland gengi í ESB ráðast mjög af því hvort og hversu mikinn stuðning framleiðandinn fær.
- Grænmetisrækt í gróðurhúsum: Bændur sem rækta tómata, gúrkur og paprikur fá beingreiðsluren engir tollar eru í þessum greinum. Árið 2007
nam sú upphæð 219 milljónum króna. Áhrif af inngöngu í ESB á þessar greinar grænmetisræktar yrði ekki eins merkjanleg og á aðra framleiðslu
garðyrkjubænda. Rafmagnsverð mun spila stórt hlutverk í samkeppnishæfni ræktunar í gróðurhúsum í framtíðinni.
Sauðfjárrækt
- Lögbýli með virkt greiðslumark í sauðfé voru um
1.450 árið 2008. Auk þess eru rösklega 300 bú sem
framleiða kindakjöt án greiðslumarks.
- Sauðfjárbændur framleiddu 8.900 tonn af
kindakjöti árið 2008.
- Um 400 bændur framleiða 50% af öllu
kindakjöti.
- Frjáls framleiðsla og frjáls verðlagning.
- Framlög ríkisins til sauðfjárræktarinnar árið
2009 samkvæmt fjárlögum eru um 4 milljarðar
króna.
- Forsvarsmenn sauðfjárbænda hafa talið líklegt að styrkjaumhverfi búgreinarinnar gæti haldist svipað innan ESB. Bein samkeppni frá innfluttu
kindakjöti yrði e.t.v. ekki mikil en mun þyngra vegur brottfall allrar tollverndar af öðrum kjötvörum frá ESB. Verði mikill innflutningur frá ESB á svína-, nauta- og kjúklingakjöti myndi hann hafa veruleg áhrif á kjötmarkaðinn í heild og þar
með talið markað fyrir kindakjöt hérlendis.
- Rekstrargrundvöllur margra afurðastöðva brestur ef mikill samdráttur verður í sölu á innlendu kjöti. Störfum í greininni og tengdum greinum mun því
fækka. Mörg samfélög sem byggja á sauðfjárrækt hérlendis þola það ekki.
Ferðaþjónusta
- Alls starfa um 140 ferðaþjónustubæir innan
Ferðaþjónustu bænda og heildarfjöldi gistirýma er
um 4.000.
- Vöxtur í fjölda gistinátta hefur einkennt ferðaþjónustu á Íslandi síðustu ár en á árunum 2006-2007 fjölgaði gistinóttum hjá
ferðaþjónustubændum um 8,2%.
- Hlutdeild bænda í seldum gistinóttum á landsbyggðinni er 26%. Bændur selja 30% af gistinóttum útlendinga á landsbyggðinni en erlendir ferðamenn eru 77% viðskiptavina.
- Ferðaþjónustubændur hafa ekki myndað sér formlega afstöðu gagnvart hugsanlegum aðildarviðræðum við Evrópusambandið en hafa bent á að rekstraráhætta vegna gengismála sé mikil innan ferðaþjónustunnar og því sé nauðsyn að hafa stöðugan gjaldmiðil.
Loðdýrarækt
- Árið 2008 var 21 minkabú og eitt starfandi refabú
á Íslandi.
- Góður árangur hefur náðst í að auka hagkvæmni
í framleiðslu loðdýrafóðurs. Fóðurstöðvar losa
sláturhús við lífrænan úrgang og breyta honum í
loðdýrafóður.
- Meðalverð á minkaskinnum hefur sveiflast
frá 1.500 kr. upp í tæplega 4.000 kr. á skinn.
Meðalverð síðustu fimm ára er 2.908 kr.
- Heildarútflutningsverðmæti minka- og
refaskinna árið 2007 nam um 400 milljónum
króna og 600 milljónum árið 2008. Bæði árin var
fjöldi seldra skinna um 160.000.
- Einn grundvöllur loðdýraræktar á Íslandi er
að hafa aðgang að hráefni úr matvælavinnslu
sem ekki er nýtanlegt til manneldis. Færri
afurðastöðvar og minni matvælavinnsla í landinu
kemur því illa við loðdýraræktendur.
Kornrækt
- Tæplega 500 bændur stunda byggrækt en markvissar kynbætur á korni og aukin þekking meðal bænda hafa styrkt hana í sessi hér á landi.
- Kornrækt er vaxandi í íslenskum landbúnaði og gegnir mikilvægu hlutverki við öflun fóðurs fyrir nautgripi, sauðfé og svín. Árið 2007 var
kornuppskeran rúmlega 11 þúsund tonn.
- Hlýnandi veðurfar og aukin vinnsla korns á neytendamarkað vekur vonir um fleiri sóknarfæri kornræktar á Íslandi.
Alifuglarækt og eggjaframleiðsla
- Fuglakjötsframleiðsla er um 7.400 tonn á ári.
- Eggjaframleiðsla er um 2.800 tonn á ári.
- Í skýrslu sem utanríkisráðuneytið vann árið 2003 er talið að eggja- og kjúklingabændum myndi vegna illa og búskapurinn jafnvel leggjast af gangi
Ísland í ESB.
- Eggjabændur hafa bent á að rekstarskilyrði þeirra séu svo viðkvæm að opnast landið fyrir óheftum innflutningi muni grundvöllur framleiðslunnar
bresta.
- Íslenskir alifuglabændur eru í fremstu röð meðal þjóða heims hvað varðar öryggi í kjúklingaframleiðslu. Markviss barátta við salmonellu- og kamfýlóbaktersmit hefur skilað frábærum árangri.
Hrossarækt
- Um 75 þúsund hross eru á Íslandi.
- Árið 2007 voru flutt út 1.497 hross, að verðmæti
483 millj. kr.
- Fjöldi manns hefur atvinnu af ýmissi þjónustu við hrossaræktendur, bæði í þéttbýli og dreifbýli.
- Hrossarækt hefur verulegan hluta tekna sinna af útflutningi á afurðum og þjónustu en enginn innflutningur er hins vegar á sambærilegum afurðum. Staða búgreinarinnar er því önnur en matvælagreinanna.
- Hrossarækt er ekki hluti af sameiginlegu
landbúnaðarstefnu ESB (CAP).
Skógrækt
- Skógarbændur, sem eru samningsbundnir við landshlutabundnu skógræktarverkefnin, eru ábúendur á um 700 lögbýlum á öllu landinu og
gróðursetja 70-80% af allri nýplöntun á hverju ári.
- Skógræktarfélögin gróðursetja um 15%, Skógrækt
ríkisins 2,5% og Landgræðsla ríkisins um 1%.
Einkaaðilar gróðursetja 6-7 %.
Svínarækt
- Svínakjötsframleiðsla á Íslandi er um 6.600 tonn
á ári.
- Svínabúum hefur fækkað hratt, voru 86 árið 1995
en 22 árið 2009.
- Íslenskt svínakjöt er hreint og heilnæmt. Tíðni salmonella í sláturgrísum var aðeins 0,5% á Íslandi árið 2007. Í Danmörku var tíðnin 7,7%, 10,3% að
meðaltali í ESB-ríkjunum og 29% á Spáni sama ár.
- Verð á svínakjöti til neytenda hefur lækkað á árunum 1993-2008 um 43% á föstu verðlagi.
- Vaxandi hluti fóðurs í svínarækt er innlent korn.
- Verð á svínakjöti ákvarðast á markaði en búgreinar njóta tollverndar.
- Í skýrslu sem utanríkisráðuneytið vann árið 2003 er talið að svínabændum myndi vegna illa og búskapurinn jafnvel leggjast af gangi Ísland í ESB.