Það er ekki aðeins á Íslandi sem umræður um Evrópusambandið taka iðulega á sig sérkennilega óskýrar myndir. Ein ástæðan fyrir þessu er vafalítið sú að ekki er óalgengt að menn hafi mjög mótsagnakennda afstöðu til fyrirbærisins.
Þannig er furðu algengt að einn og sami maður sé sannfærður um að ESB sé að verða risaveldi sem ógnar því litla sjálfstæði sem ríki álfunnar njóta og um leið er hann viss um að sambandið virki ekki og sé að hruni komið. Önnur ástæða þess að umræða um málefni álfunnar taka iðulega á sig undarlegar myndir er sú að þrátt fyrir áratuga samrunaferli er umræðan um ESB gerólík frá einu landi til annars. Umræðuefnin eru hreinlega ekki þau sömu. Mál sem eru til miðju í einu landi eru tæpast nefnd í öðru. Í sumum tilvikum er umræðan gerólík innan svæða í Evrópu, ekki aðeins á milli þeirra. Og svo bætist við að umræðuhefðin innan stjórnkerfis ESB og á milli aðildarlanda þess er með þeim hætti að gera alla hluti sem flóknasta. Einhver kallaði það „Brusselaðferðina” við úrlausn deilumála að forðast kjarna málsins í lengstu lög, svona rétt eins og á Íslandi. Við gætum slegið í gegn í Brussel.
Sjálfur hef ég verið stuðningsmaður aðildar Íslands að Evrópusambandinu í 33 ár. Ég skrifaði mína fyrstu blaðagrein um þetta ekki löngu eftir stúdentspróf og þrátt fyrir mörg tilefni og nokkurt dálæti á því að skipta um skoðun hefur mér aldrei tekist að losna við þessa sannfæringu. ESB er stórgallað eins og önnur mannanna verk en það er hins vegar heimssögulegt fyrirbæri sem hefur haft djúpstæð áhrif á samvinnu manna utan þess og innan. Áhrifin eru meiri og víðtækari en flestir virðast telja en þversögnin er sú að ESB er líka fjær því að vera risaveldi en andstæðingar þess virðast álíta. Þarna kemur til munurinn á valdi, áhrifum, viðmiðum og gildum.
Frá degi til dags eru fréttirnar oft lítið uppörvandi fyrir einlæga Evrópusinna. Nýjasta tilefni velvildarmanna ESB til að örvænta um sambandið er umræðan sem nú á sér stað víða um álfuna um sameiginlega utanríkisstefnu sambandsins og tvö ný embætti sem Lissabon-sáttmálinn gerir ráð fyrir. Þetta eru embætti eins konar utanríkisráðherra ESB og eins konar forseta leiðtogaráðs sambandsins. Fram til þessa hefur umræðan öðru fremur snúist um hvort Tony Blair verði fyrsti eins konar forseti ESB. Blair er einhver umdeildasti stjórnmálamaður Evrópu og fráleitur frambjóðandi til starfsins nema fyrir tengsl sín í Washington. Þetta er þó ekki það undarlegasta við þessa umræðu. Það sem er öllu alvarlegra við hana er að fátt liggur fyrir um völd og áhrif þessara nýju embætta og nánast ekkert um hvernig koma eigi í veg fyrir að þau séu sífellt að þvælast hvort fyrir öðru. Sáttmálinn er eins og uppskrift að endalausum núningi og átökum á milli embætta sem eiga að vinna að því að samræma stefnu nær þrjátíu ríkja í ólíkustu greinum alþjóðamála.
Núverandi kerfi þar sem ríkin skiptast á um forustu hefur marga stóra galla en það hefur líka kosti, sérstaklega fyrir minni ríki sem oftast leggja mikið á sig til að ná árangri og gera það yfirleitt með því að þétta samstarfsnet sín innan og utan Evrópu.
Þessi umræða hefur heldur ekki leitt til merkilegra skoðanaskipta um stöðu Evrópu í heiminum. Sá hluti hennar virðist raunar einna fjarlægastur veruleikanum. Hlutfallslegur herstyrkur Evrópu minnkar ört þessi árin. Í Asíu er hafið vígbúnaðarkapphlaup sem mun, svo dæmi sé tekið, fljótlega gera indverska flotann öflugri en þann breska að ekki sé talað um mun meiri og ört vaxandi herstyrk Kína og viðbrögð Japana við honum. Um leið er Evrópa hins vegar risaveldi þegar kemur að áhrifum á hundrað ólíka hluti sem snerta kjör og aðstæður jarðarbúa og þeir láta sig miklu varða. Um það er minna talað en hernaðarmátt sem er veikari en menn vilja yfirleitt viðurkenna, gamalt og úrelt atkvæðavægi í alþjóðastofnunum, ýmis konar táknmyndir valds sem eitt sinn var og nýja uppdrætti að heimsskipan sem verða úreltir hraðar en evrópskir stjórnmálamenn ná að ræða þá. Eins konar forseti er ekki aðeins óþarfur heldur býr slíkt embætti til ímynd þess sem margir óttast í Evrópu, samþjöppun valds. Evrópusambandið er valdalítið en áhrifamikið risaveldi og þannig á það að vera hvort sem menn líta þar inn fyrir dyr eða á stöðu þess í heiminum.
FRBL, 10,8.09
Höfundur er lektor við Háskólann í Reykjavík
Hver er þín skoðun?