Er reynslan af EFTA áhugaverð ?

Einar Benediktsson skrifar:

Árið 1970 varð Ísland aðili að EFTA en það var einn árangurinn af Viðreisninni, farsælu stjórnarsamstarfi Sjálfstæðis- og Alþýðuflokks. Með því var rofin sú einangrun Íslands að vera utan viðskiptalegs samstarfs í Evrópu. Þátttaka tryggði annars vegar viðskiptaleg fríðindi til jafns við keppinauta í útflutningi og kom hins vegar á auknu innlutningsfrelsi. Hagstæður aðildarsamningur veitti okkur m.a. tollfrelsi innan EFTA við inngöngu en aðlögun fram til 1980 að lækka verndartolla, mikilvægt frelsi í innflutningi freðfisks í Bretlandi og þá var stofnaður norrænn iðnþróunarsjóður fyrir Ísland að tillögu Bjarna Benediktssonar á fundi forsætisráðherra Norðurlandanna. Aðildin að EFTA var samþykkt með atkvæðum þingmanna Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks og þeirra þriggja þingmanna Alþýðubandalagsins sem stóðu að Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. Aðrir þingmenn Alþýðubandalagsins greiddu atkvæði gegn aðild en þingmenn Framsóknarflokksins sátu hjá. Gylfi Þ. Gíslason viðskiptaráðherra veitti málinu öfluga forystu.

Þessi stefna Viðreisnarstjórnarinnar mætti strax harkalegri mótspyrnu Alþýðubandalagsins sem á þeim árum barðist með oddi og egg gegn allri þátttöku í vestrænni samvinnu. Fríverslun var í æsingaskrifum Þjóðviljans talin hluti þeirrar óheillaþróunar sem hafði leitt Ísland í NATO og þátttaka í EFTA væri aðeins skref inn í það sem væri enn verra, Efnahagsbandalagið. Sjónarmið Framsóknarflokksins voru að beðið skyldi átekta en að öðru leyti mætti reyna að leysa vandann með tollaviðræðum.

Vissulega voru margir óvissuþættir varðandi slíka opnun hagkerfisins. Að vísu mátti meta hvers virði afléttun tolla í markaðslöndum væri fyrir útflutninginn en öðru máli gegndi um samkeppnishæfni íslensks iðnaðar án verndar nema að það fælist í staðbundnu hagræði. Í undirbúningsvinnunni var ágætt samstarf embættismanna við Félag íslenskra iðnrekenda og var mikil vinna lögð í athuganir starfshópa af þeirra hálfu. Meira um vert var hve jákvæð og opin afstaða iðnrekenda var í máli sem boðaði mikla stefnubreytingu í vernduðum atvinnurekstri þeirra. Þeir sýndu víðsýni í stórmáli sem víst hefði mátt nálgast með efasemdum og neikvæðni sem hefði gert allt þyngra í vöfum á stjórnmálasviðinu.

Reyndin varð sú að EFTA naut vinsælda á Íslandi. Árið eftir að aðildin tók gildi urðu stjórnarskipti og ríkisstjórn þeirra flokka sem höfðu verið í stjórnarandstöðu undir forystu Ólafs Jóhannessonar, fylgdi óbreyttri stefnu varðandi aðildina að EFTA. Sáu viðskiptaráðherrarnir Lúðvík Jósepsson og síðar Ólafur Jóhannesson, í annarri ríkisstjórn, vel og dyggilega um það. Í maí 1971 var EFTA ráðherrafundur haldinn í Reykjavík og var það hápunkturinn fyrir Ísland í hinu “gamla EFTA” á meðan Austurríkismenn, Bretar, Danir, Finnar, Porúgalir og Svíar voru aðilar. EFTA fól í sér að verða mikilvægur hluti af “dynamisku” ferli sem leiðir síðan til EES-samningsins og því að önnur aðildarríki en Ísland, Noregur og Sviss gerast aðilar að Evrópusambandinu.

Nú er hálf öld liðin síðan umræðan um Ísland og Evrópusamstarfið hófst og ákveðið var að Ísland tengdist því með aðildinni að EFTA. Framundan er ákvörðunin um aðild að Evrópusambandinu. Með EES-samningnum erum við að verulegu leyti þá þegar innanborðs í ESB. Efnahagslegar framfarir við þau skilyrði hafa verið stórstígari en dæmi eru um í sögunni. Á þeim tíma sem liðinn er, hefur Ísland færst frá því að vera fákunnur byrjandi á Evrópuvettvangi í að vera gamalreyndur þátttakandi. Ekki einvörðungu hefur stjórnsýslan á öllum sviðum náð fullum tökum á hagsmunagæslu Íslands í Brussel, heldur hafa helstu hagsmunasamtökin einnig haslað sér þar myndarlega völl. Íslendingar urðu fyllilega trúverðugur samstarfsaðili þar til kom að hinni hrapallegu þróun fjármálakerfisins eftir 2000.

Áfellisdóminn yfir okkur er að finna í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Þar er staðhæft að ríkisstjórn Íslands hafi verið getulaus um að draga úr stærð fjármálakerfis sem stefndi í hrun. “ Ekki verður annað séð en að bæði Alþingi og ríkisstjórn hafi skort burði og þor til þess að setja fjármálakerfinu skynsamleg mörk”, segir í skýrslunni. Ítarlega er fjallað um þann kjarna vandans við bankahrunið sem var hin geypimikla söfnun Icesave-innlánanna í útibúum Landsbankans. Skýrslan Rannsóknarnefndar og umræðan hér heima eru ekkert einkamál okkar því aðrar þjóðir fylgjast grannt með íslenska hruninu og fjölmiðlar þeirra gera það að heimsfréttaefni. Eftirlitsstofnun EFTA undirbýr málssókn á hendur íslenskum stjórnvöldum vegna vanefndar á skuldbindingum um lágmarkstryggingar á innistæðum í útibúum Landsbankans í Bretlandi og Hollandi. Gjaldeyrishöft sem grípa varð til eru brot á EES-samningnum um frelsi í fjármagnsflutningum og gætu leitt til þess að viðskiptafríðindi yrðu dregin til baka til mótvægis. EES-samningurinn yrði þá í uppnámi. Frumskilyrði fyrir góðum samskiptum við samstarfsþjóðir og alþjóðlegt fjármálasamstarf, er að samningar náist í Icesave- deilunni og bankakerfið nái fyrri stöðu í erlendum samskiptum. Takist það ekki fyrr frekar en síðar blasir við stöðnun og atgerfisflótti.

Þátttakan í fríversluninni 1970 gerði stjórnvöldum kleyft að aflétta viðskiptahöftum og var aðildin því stjórntæki í efnahagsmálum. Þetta er fyllilega sambærilegt við það markmið núverandi ríkisstjórnar að stefna að aðild að Myntbandalagi Evrópu og upptöku evru. Það blasir við að frá því að sjálfstæð skráning krónunnar hófst hefur Íslendingum mistekist að reka sjálfstæða peningamálstefnu með eigin mynt. Það er síður en svo minnkun af því að krónan eins og sjálfstæðar myntir Evrópuþjóða sé leyst af hólmi með þátttöku í myntbandalagi. Þátttaka Íslands í Myntbandalagi Evrópu er grundvallarforsenda fyrir stöðuleika og vexti íslensks efnahagslífs. Þannig séð er aðildin að ESB tæki til þjóðfélagslegra umbóta rétt eins og var um EFTA áður fyrr. Það er athyglisvert að þegar sænsk stjórnvöld lögðu fyrst til að Svíþjóð gerðist aðili að ESB var það hluti af aðgerðaáætlun í efnahagsmálum.

Andstæðingar aðildar Íslands ganga hart fram í vafasömum fullyrðingum og rangfærslum, ekki síst því að Bretar og Hollendingar og þar með Evrópusambandið séu óvinir okkar. Hjákátlegastur var þó spuninn þegar Bændasamtökin tóka að birta auglýsingar um að okkur bíði herþjónusta í ESB ! Hugmyndin um að draga aðildarumsóknina til baka er með því versta sem fram hefur komið af þessum toga. Ekki er hægt að sjá fyrir sér að slíkt verði samþykkt á Alþingi, svo mikið áfall sem það yrði fyrir orðstír Íslands sem mikið hefur mátt þola vegna hrunsins. Vinir Íslands innan ESB eru fullir bjartsýni um að ná megi viðunandi lausnum á þeim sviðum sem út af standa í fulla ESB-aðild, þ.e. einkum í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum. En varla er nema von að þeir spyrji hvort Íslendingar vilji gerast aðilar að Evrópusambandinu og hvort ekki megi bjóða fólkinu í landinu upplýsta umræðu ?