Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið sem hófust formlega í þessari viku er stór og merkur áfangi. Upp á síðkastið hafa heyrst háværar raddir í samfélaginu sem segja að það beri að draga umsóknina til baka sökum þessa að ekki sé lengur meirihluti á Alþingi fyrir aðildarviðræðum.

Umsókn Íslands að Evrópusambandinu var eitt af aðalkosningarmálunum fyrir síðustu kosningar. Þrír stjórnmálaflokkar, Samfylking, Framsóknarflokkurinn og Borgarahreyfingin, voru með það á stefnuskrá sinni að sækja um aðild að ESB og að aðildarsamningurinn yrði í kjölfarið lagður í hendur þjóðarinnar í þjóðarakvæðagreiðslu. Þessir þríf flokkar fengu góða kosningu eða samtals 33 þingmenn og höfðu styrk til að mynda meirihlutastjórn. Skilaboð kjósenda eftir síðustu kosningar voru skýr, meirihluti kjósenda vildi sækja um aðild að ESB og fá úr því skorðið hvað stæði til boða. Forystumenn Framsóknarflokksins og Borgarahreyfingarinnar verða að skýra stefnubreytingu sína í afstöðunni til ESB fyrir kjósendum sínum.

Í stjórnarmyndunarviðræðum Samfylkingarinnar og VG náðist sátt milli flokkanna um að leggja inn umsókn að ESB. Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarsamninginn er sáttaleið og eina færa leiðin til að leiða málið til lykta á farsælan hátt. Það er einkennilegt að ekki sé hægt að ná þverpólitískri sátt um að ljúka samningaferlinu og ná sem bestum samningi fyrir Ísland sem verður lagður í hendur þjóðarinnar. Bæði þeir sem eru hlynntir og andvígir aðild að ESB ættu að fagna því að þjóðin fái loksins tækifæri kynna sér málin og taka afstöðu. Ísland er eina landið á Norðurlöndum sem ekki hefur haldið þjóðarakvæðagreiðslu um þetta mikilvæga mál. Það má alveg eins færa rök fyrir því að það séu svik við íslensku þjóðina ef hún fær ekki að hafa lokaorðið í þessu máli

Það er algjörlega fáheyrt að ríki dragi umsókn sína til baka eftir rúmlega árs undirbúning og slíkt myndi hafa mjög slæmar afleiðingar fyrir efnahag og trúverðugleika landsins út á við. Umsókn að ESB er staðreynd og samningsferlið er hafið – fait accompli. Í framhaldinu þarf að huga að næstu skrefum sem er að ná eins góðum samningi og mögulegt er. Að lokum er það þjóðin sem mun hafa síðasta orðið.

Eitt mikilvægasta verkefni hverrar þjóðar er að standa vörð um menningu sína og hefðir. Okkur Íslendingum hefur tekist vel til hvað þetta varðar en betur má ef duga skal í síbreytilegum heimi.

Íslensk menning er evrópsk menning og hefur verið það allt frá því að land byggðist. Áhrif annarra heimshluta á hefðir okkar og menningu voru hverfandi allt þar til að bandarískur her steig hér á land. Amerísk áhrif hafa þó aldrei náð að yfirskyggja evrópska menningararfleifð okkar. Hvert sem litið er blasa við evrópsk menningaráhrif. Þetta á til dæmis við um bókmenntir, leiklist, kvikmyndagerð, sjónvarps- og útvarpsefni, trúmál, íþróttir og tónlist.

Þátttaka í menningaráætlunum ESB í gegnum EES hefur styrkt íslenska menningu. Fjöldi menningarstyrkja sem landsmönnum hefur hlotnast á öllum þessum sviðum ber þessu vitni. Útkoman er öflugra menningarlíf þar sem íslensk þekking og hefðir hafa fengið að njóta sín.
Eitt af markmiðum Evrópusamvinnunnar er að styrkja menningu þjóða Evrópu. ESB stuðlar til dæmis að eflingu allra tungumála og viðhaldi gamalgróinna hefða meðal þjóða sambandsins. Evrópsk menning byggir á virðingu fyrir frelsi og frumkvæði einstaklinga og þjóða.

Eitt öflugasta tæki sem við Íslendingar höfum til að efla enn frekar menningu okkar er að taka virkari þátt í starfi ESB. Þannig náum við að styrkja íslenska menningu enn frekar. Nú er lag.

Margir þingmenn leggja nú allt kapp á að draga umsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka. Þannig leggjast þeir gegn því að kjósendur fái að segja hug sinn í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamning. Þeir leggjast einnig gegn því að látið verði á það reyna í viðræðum við ESB hvort að við Íslendingar fáum ásættanlegan samning í sjávarútvegs-, landbúnaðar- og uppbyggingarmálum og hvort að sambandið sé reiðubúið að aðstoða Seðlabankann við að styrkja stöðu krónunnar áður en tekin verður upp evra.

Þetta er ekki lýðræðislegur málflutningur og ekki til þess fallinn að efla trúverðugleika þingheims þar sem kjósendur hafa ákaft kallað eftir beinu lýðræði. Þessi forræðishyggja ber heldur ekki vott um að þingmenn treysti kjóendum.

Almenningur kallar eftir breyttum og lýðræðislegri vinnubröðum á þingi, hjá stjórnmálaflokkum og þingmönnum. Það að ganga gegn rétti kjósenda að greiða atkvæði um aðildarsamning við ESB ber ekki vott um ný og bætt vinnubrögð heldur gamaldags niðurrifsstarfsemi, pólitísk karp og refskák.
Á þessum erfiðum tímum ættu stjórnmálamenn að vinna saman og standa vörð um hagsmuni þjóðarinnar í viðræðum við ESB. Kjósendur eiga skýlausan rétt til þess að fá að sjá aðildarsamning við ESB, meta kosti hans og galla og greiða um hann atkvæði. Treystum þjóðinni.

Höfundur er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands

Birt í Fréttablaðinu 16.7.2010

Andstæðingar Evrópusambandsins og aðildar Íslands að sambandinu hafa nú í nokkurn tíma sagt óhugnanlegar sögur af því sem þeir vilja meina að sé hernaðarbandalag sem muni neyða Íslendinga til þess að senda afkvæmi sín í hinn óhugnanlega Evrópusambandsher ef Ísland verður aðildarríki Evrópusambandsins. Nú fyrir stuttu fengu draugarnir á bak við sögurnar Samtök ungra bænda með sér í lið og fengu þá til þess að birta auglýsingu í fjölmiðlum landsins sem varaði landsmenn við því að aðild að Evrópusambandinu fylgi herskylda fyrir okkur Íslendinga gagnvart hinum „væntanlega Evrópusambandsher“. Þar sem þessar sögur andstæðinga Evrópusambandsins eru álíka sannar og sú að al-Kaída sérhæfi sig í blómaskreytingum ákvað ég að deila með lesendum nokkrum staðreyndum um utanríkis-, öryggis- og varnarmál Evrópusambandsins.

Það var í Maastricht-sáttmálanum, sáttmálanum sem formlega myndaði Evrópusambandið í núverandi mynd, sem fyrst var kveðið á um sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu Evrópusambandsins. Þrátt fyrir það eru utanríkismál enn að langmestu leyti á forræði aðildarríkjanna sem eru langt frá því að tala einni röddu í utanríkismálum en það kom greinilega í ljós í Íraksdeilunni þar sem aðildarríki Evrópusambandsins skiptust í hópa stuðningsmanna innrásinnar í Írak og andstæðinga hennar.

Það verður þó að segjast eins og er að uppi hafa verið raddir um sameinað herlið Evrópuríkja, allt frá því að Winston Churchill viðraði slíkar hugmyndir, til Angelu Merkel, núverandi kanslara Þýskalands. Sú hugmynd hefur þó ekki orðið að veruleika og í raun þykir ansi ólíklegt að svo verði einhvern tímann. Árið 1999 var þó samþykkt að koma á fót sameiginlegri evrópskri viðbragðssveit sem skipuð yrði um 60.000 hermönnum. Hér er alls ekki um sérstaka hersveit Evrópusambandsins að ræða heldur er sveitin skipuð hermönnum úr herjum aðildarríkjanna sem helst eiga að sinna friðargæsluverkefnum. Liðsafli og búnaður er byggður upp á loforðum aðildarríkja um framlög ef til átaka kemur og hvert ríki tekur ákvörðun um hvort það veitir hernaðarlega aðstoð eða annars konar aðstoð og ekkert ríki er skuldbundið til þess að taka þátt í slíkum aðgerðum.

Fyrsta sjálfstæða verkefnið sem Evrópusambandið tók að sér var árið 2003 þegar tekið var yfir verkefni alþjóðalögreglusveita Sameinuðu þjóðanna í Bosníu og Hersegóvínu. Síðan þá hafa verkefnin verið margvísleg, en sem dæmi má nefna aðgerðir á svæðum Vestur-Balkanskaga, í Palestínu, Írak, Darfúr, Georgíu og Úkraínu. Evrópusambandið reynir með þessum aðgerðum að stuðla að útbreiðslu lýðræðis og verndun mannréttinda í heiminum.

Með útbreiðslu lýðræðis og verndun mannréttinda í huga er mikilvægt að nefna þá staðreynd að Evrópusambandið og ríki þess eru langstærstu veitendur þróunaraðstoðar í heiminum. Sameinuðu þjóðirnar hafa sett fram það markmið að vel stæð ríki heims leggi fram 0,7% af landsframleiðslu til þróunarmála en öll þau ríki sem hafa uppfyllt markmið Sameinuðu þjóðanna eru í Evrópu.

Þróunarverkefni Evrópusambandsins ná í dag til allra heimshorna og hinna ýmsu sviða og er þeim meðal annars ætlað að aðstoða þróunarríki við að taka þátt í alþjóðaviðskiptum upp á eigin spýtur. Samkvæmt samkomulagi um fríverslun með vörur aðrar en vopn fellir Evrópusambandið til að mynda einhliða niður tolla af helstu framleiðsluvörum frá fátækustu ríkjum heims samkvæmt skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna en strangar reglur um sjúkdómavarnir og öryggi standa enn í vegi fyrir viðskiptum að einhverju leyti. Þetta er þó allt gert til þess að aðstoða fátækustu ríki heimsins sérstaklega.

Vegna þessara atriða get ég ómögulega skilið hvers vegna andstæðingar Evrópusambandsins og aðildar Íslands eyða öllu sínu púðri í hræðsluáróður sem á sér engar stoðir í veruleikanum, hræðsluáróður um hernaðarbandalag sem við nánari athugun virðist stjórnast af mannúðarsjónarmiðum eins og þróunaraðstoð og lýðræðisumbótum í heiminum, í stað þess að fjalla um þau málefni Evrópusambandsins sem í raun skipta okkur máli og eru sönn. Ég get ekki annað en vonað að einhvern tímann fljótlega verði hægt að ræða staðreyndir málsins á mannamáli og að andstæðingar Evrópusambandsins hætti að segja lygasögur og slappi af í ímyndunarveikinni, en ef ekki get ég að minnsta kosti talist heppin að fá ekki boð á viðburði hjá þeim þar sem mikið er um blómaskreytingar.

MBL, 14.7.2001

Höfundur er formaður Ungra Evrópusinna