EFTIR nokkra daga verður kosið til Alþingis. Því miður virðist sem stjórnmálaflokkarnir geri sér enga grein fyrir því, að ef ekki er gripið til ráðstafana nú þegar er líklegt að yfir þjóðina dynji annað stóráfall og þjóðin verði um langa framtíð föst í fátæktargildru.

Erlendir loddarar tala um að Íslendingar eigi að gefa skít í umheiminn og neita að borga skuldir sínar. Margir virðast telja að slík leið sé vænleg. Enginn stjórnmálamaður talar um það að landið hefur misst lánstraustið og mun ekki endurvinna það fyrr en við sýnum að okkur er alvara með því að vinna með samfélagi þjóðanna.

Fjárhættuspil

Forráðamenn og eigendur bankanna lögðu mikið undir í útrásarveðmálinu. Þjóðin var sett að veði án þess að nokkur bæði hana leyfis. Gagnrýnisraddir voru fáar og þeir sem vöruðu við hættunni voru nánast taldir landráðamenn eða kjánar. Árum saman var bent á það að með sjálfstæðum gjaldmiðli væri gífurleg áhætta tekin. Krónan hefur lengi verið rangt skráð. Á velmegunarárunum var hún svo sterk að hér fylltist allt af jeppum og flatskjám, nú er hún svo veik að Austur-Evrópumenn vilja ekki lengur vinna fyrir þau laun sem hér bjóðast.

Atvinnuleysi eykst dag frá degi, gengi krónunnar hrapar, vextir eru miklu hærri hér á landi en í samkeppnislöndum og bankarnir eru vanmegnugir. Ríkið þarf að taka mjög há lán og fyrirsjáanlegt er að vaxtagreiðslur verða stór hluti af útgjöldum þess næstu árin. Í ljósi alls þessa er mikilvægt að leitað verði allra leiða til þess að bæta hag íslenskra heimila og fyrirtækja og koma jafnframt í veg fyrir að ástandið versni enn frá því sem nú er.

Almenningur á erfitt með að skilja hvert stefnir. Peningar eru hagkerfinu jafnnauðsynlegir og súrefni líkamanum. Nú vilja fáir lána þjóðinni peninga og þeir peningar sem fást eru þá á afarkjörum. Hin einfalda aðgerð „að hætta að borga skuldir óreiðumanna“ hefur lamað hagkerfið allt. Í fréttum hefur komið fram að sterkt fyrirtæki eins og Landsvirkjun þarf að endurfjármagna lán innan tveggja ára. Tekst sú endurfjármögnun og verður það á vöxtum sem fyrirtækið ræður við? Hvaða stjórnmálamaður vill stefna framtíð þessa fyrirtækis í hættu?

Þjóðin geldur nú fyrir það dýru verði að hafa haldið í gjaldmiðil sem komið hefur heimilum og fyrirtækjum landsins í glötun og leitt til einangrunar. Ráðamenn skelltu áður skollaeyrum við aðvörunum. Ætla þeir að endurtaka leikinn núna?

Evran og Evrópusambandið

Með því að Ísland láti reyna á umsókn um aðild að Evrópusambandinu er líklegt að trú umheimsins á landinu vaxi á ný. Nú eru víðtæk höft í gjaldeyrisviðskiptum. Lánstraust íslenskra aðila er mjög lítið. Íslensk fyrirtæki fá ekki afgreiddar vörur erlendis nema gegn staðgreiðslu og erlendir aðilar vilja ekki koma að fjármögnun íslenskra framkvæmda. Allt er ótryggt varðandi endurfjármögnun erlendra lána, eins og margir Íslendingar hafa fengið að reyna að undanförnu. Stór íslensk fyrirtæki íhuga nú, eða hafa þegar ákveðið, að flytja höfuðstöðvar sínar úr landi til þess að fá traustara rekstrarumhverfi. Ísland er nær vonlaus fjárfestingarkostur meðan ekki hefur verið mótuð nein framtíðarstefna í peningamálum og almennu efnahagsumhverfi. Þessu þarf að breyta og Íslendingar mega ekki hrekja bestu fyrirtæki landsins til útlanda. Nú er þörf á að fjölga störfum en ekki fækka.

Sveiflur á gengi krónunnar og hið mikla fall hennar hafa komið mjög illa við bæði almenning og fyrirtæki á Íslandi. Innganga í ES, þar sem stefnt yrði að þátttöku Íslands í evrópska myntsamstarfinu svo fljótt sem auðið er, myndi draga úr óvissu í efnahagsmálum.

Síðustu forvöð

Það er ekki bara fyrirsjáanlegt „seinna hrun“ sem gerir það að verkum að brýnt er að sækja um aðild að ES. Mjög margt bendir til þess að ef ekki verður gengið til viðræðna þar um á næstu mánuðum geti þjóðin misst af lestinni í allmörg ár. Forsvarsmenn sambandsins hafa lýst því yfir að nú beri að hægja á stækkun þess. Þó er talið að Króatía eigi möguleika á því að komast inn í sambandið áður en lokað verður á inngöngu annarra um skeið og er talið líklegt að bærist umsókn frá Íslandi yrði hún afgreidd á sama tíma. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að á seinni hluta árs 2009 verður Svíþjóð í forsvari í Evrópusambandinu, en líklegt verður að telja að Norðurlandaþjóð myndi styðja hratt umsóknarferli Íslands. Auk þess hefur stækkunarstjóri ES, Olli Rehn, lýst yfir miklum velvilja í garð Íslendinga og sagt að umsókn frá Íslandi yrði afgreidd hratt. Því er brýnt að hefja viðræður meðan viðmælendur hafa ríkan skilning á stöðu Íslands.

Sjávarútvegsstefna ES er til endurskoðunar og skal henni lokið fyrir árið 2012. Um leið og Íslendingar lýsa vilja til að hefja aðildarviðræður, verður þeim auðveldara að koma sjónarmiðum sínum um sjávarútvegsstefnuna að. Næsta endurskoðun verður ekki fyrr en árið 2022, þannig að stefnan sem nú verður mótuð mun gilda í 10 ár. Það er ábyrgðarhluti að Íslendingar sitji af sér tækifæri til þess að hafa áhrif í svo miklu hagsmunamáli.

Raunvextir á Íslandi eru nú 10-15% meðan nágrannalöndin hafa fikrað sig nær núllinu við hverja vaxtaákvörðun. Því er staða íslenskra fyrirtækja afar slæm gagnvart erlendum samkeppnisaðilum. Skuldir ríkisins stefna nú í 1.500 milljarða króna. Hvert prósentustig í vöxtum jafngildir 15 milljörðum króna. Ef vaxtaálag lækkar um 3% við það að ganga í Evrópusambandið, eins og ráða má af kjörum lána til ES-ríkja sem eru nú í vanda, sparar það 45 milljarða króna vaxtagjöld á ári. Það er um það bil þriðjungur af fjárlagahalla þjóðarinnar. Hvort telja stjórnmálamenn skynsamlegra að taka upp evru og lækka vexti eða beita sársaukafullum niðurskurði ríkisútgjalda á enn fleiri sviðum en ella?

Ekki má gleyma því að í Evrópusambandinu eru okkar helstu bandalags- og vinaþjóðir sem Íslendingar hafa árum saman haft samstarf við innan Atlantshafsbandalagsins, EFTA og EES. Til samningaviðræðna við þessa aðila gengi þjóðin með fullri reisn, fullbúin að láta á það reyna hvað samningaviðræðurnar færðu henni. Það er ábyrgðarhluti að bíða með það, þegar við blasir að slíkt getur leitt til verri vaxtakjara, minni atvinnu, lakara lánstrausts og almennrar vantrúar á þjóðinni, einmitt á tímum þegar trausts er þörf.

Hvað gerist ef þjóðin sækir ekki um aðild að Evrópusambandinu?

1. Stórfyrirtæki flytja höfuðstöðvar sínar úr landi

2. Útlendingar þora ekki að fjárfesta á Íslandi

3. Fáir vilja lána Íslendingum peninga

4. Þeir sem vilja lána þjóðinni gera það gegn okurvöxtum

5. Atvinnuleysi, vaxtaokur og gjaldþrot verða viðvarandi

6. Þjóðin missir af Evrópulestinni næstu tíu ár

7. Íslendingar verða áfram fátæk þjóð í hafti

Samfylkingin er eini flokkurinn sem vill sækja um aðild að Evrópusambandinu án skilyrða. En loforð stjórnmálamanna hafa reynst haldlítil þegar á reynir. Aðrir flokkar draga lappirnar og setja þannig framtíð þjóðarinnar í stórhættu. Ólíklegt virðist að eftir kosningar verði sótt um aðild tafarlaust eins og þó er lífsnauðsyn.

Síðastliðið haust var aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eina haldreipi þjóðarinnar til skamms tíma. Sumir töldu að þjóðinni væri meiri sæmd að því að sökkva en grípa þann bjarghring. Sem betur fer var farið að viturra manna ráðum í því efni. Þeir sem hafna nú Evrópusambandsaðild hafa ekki bent á neina aðra leið úr rústum bankahrunsins.

Eina úrræði þjóðarinnar er að taka málin í sínar hendur og krefjast þess að stjórnmálamenn setji málið á dagskrá. Það geta menn gert með því að undirrita áskorun til stjórnvalda á vefsvæðinu www.sammala.is þar sem þeir taka saman höndum sem eru sammála um að ríkisstjórnin, sem tekur við völdum að loknum kosningum 25. apríl, eigi að hafa það eitt af sínum forgangsverkefnum að skilgreina samningsmarkmið og sækja um aðild að Evrópusambandinu.

Höfundur er framkvæmdastjóri Talnakönnunar

Birtist í MBL, 16.apríl 2009

Í sjónvarpsumræðum leiðtoga stjórnmálaflokkanna undir lok síðustu viku kom aðeins fram ein yfirlýsing sem hafði pólitískt gildi fyrir framtíðina. Það var staðfesting forsætisráðherra á að umsókn um aðild að Evrópusambandinu yrði ekki forgangsverkefni þegar að loknum kosningum.

Hvers vegna er þessi yfirlýsing afdrifarík? Svarið er: Lítil von er til að Ísland losni úr viðjum gjaldeyrishafta og hárra vaxta meðan krónan er gjaldmiðill landsins. Við þær aðstæður er hætt við að atvinnuleysisskráin vaxi hraðar en verðmætasköpunin.

Því er haldið fram að með því að semja við erlenda eigendur krónubréfa verði unnt að opna fyrir frjáls gjaldeyrisviðskipti á ný. Ekki er þó á vísan að róa í þeim efnum. Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað í því samhengi hvers vegna Íslendingar ættu betur að treysta gjaldmiðlinum en þeir útlendingar sem hér hafa lokast inni með krónur.

Stefnan í peningamálum er óbreytt. Af fundargerð nýju peningastefnunefndarinnar verður tæpast annað ráðið en að hún meti meir hagsmuni erlendra eigenda krónubréfa en íslenskra atvinnufyrirtækja.

Bæði ríkisstjórnin og stjórnarandstaðan lýsa því yfir að hávextirnir og höftin séu til bráðabirgða og skapa þurfi skilyrði til þess að tuttugu þúsund ný störf verði til. Vandinn er sá að á hvorugt borð eru menn með aðgerðir á prjónunum sem glæða von um að þær aðstæður komi þegar til lengri tíma er litið sem leyst geta þjóðina undan oki gjaldeyrishafta og böli atvinnuleysis.

Hvernig má það vera að raunhæfar framtíðarlausnir eru ekki í boði í aðdraganda kosninga? Sennilegasta skýringin er að enginn þungi er í kröfunni um úrbætur, hvorki frá fólkinu né fyrirtækjunum. Nauðsynlegt uppgjör við fortíðina á allan huga fólks. Af því leiðir að lítil orka er aflögu til að knýja á um lausnir.

Vinstri grænt og Sjálfstæðisflokkurinn eru alfarið á móti evru með aðild að Evrópusambandinu. Í báðum flokkum liggja að baki mismunandi rök þjóðernishyggju og hagsmunagæslu. Óhagræði sjávarútvegs og landbúnaðar af Evrópusambandsaðild sýnist þyngra á vogarskálum hagsmunamatsins en ávinningur af frjálsum gjaldeyrisviðskiptum og samkeppnishæfri mynt.

Samfylkingin og Framsóknarflokkurinn hafa aðild á dagskrá. Báðir flokkarnir hafa vikið henni til hliðar af mismunandi ástæðum. Samfylkingin metur þá hagsmuni meiri að tryggja frið í ríkisstjórnarsamstarfinu en að setja aðild sem skilyrði. Í Framsóknarflokknum er andstaðan rík þrátt fyrir stefnuyfirlýsinguna. Flokksforystan lítur þar af leiðandi svo á að meiri hagsmunir séu í því að rugga ekki bátnum en róa að stefnumiðinu.

Mikill meirihluti Samtaka atvinnulífsins telur óhjákvæmilegt að taka upp nýja mynt með Evrópusambandsaðild. Andstaða útvegsmanna hefur hins vegar lamað afl samtakanna. Fyrir vikið hafa þau lítið fram að færa til lausnar og kjósa þögnina. Alþýðusambandið styður eðlilega aðild. Forysta þess ákvað hins vegar að fresta því um sinn að knýja á um framgang málsins til að trufla ekki stjórnarsamstarfið. Þeir hagsmunir voru taldir brýnni en von fólksins um vöxt í atvinnulífinu.

Spurningin er: Á að bíða eftir að atvinnuleysisskráin fylli töluna þrjátíu þúsund? Stundaglas andvaraleysisins tæmist fyrr en varir. Nokkur ár tekur að innleiða nýjan gjaldmiðil. Fyrir þá sök má engan tíma missa. Heildarhagsmunirnir eru skýrir. Víst er að upplokið verður fyrir þeim sem knýja á.

Hvar eru þeir?

Leiðari Fréttablaðsins, 7. apríl 2009.

Íslenskt efnahagslíf hefur orðið fyrir miklu áfalli. Það hefur áhrif á alla þætti þjóðlífsins, heimilin, fyrirtækin, ríki og sveitarfélög. Ytri aðstæður fara að auki versnandi en svo virðist sem hinn vestræni heimur muni á næstu misserum takast á við djúpa efnahagslægð.
 Sjálfskaparvíti
Vandi okkar er að mörgu leyti erfiðari viðfangs og hefur alvar­legri áhrif en hjá öðrum þjóðum. Það sem hófst með fjármálakreppu og falli bankanna kom af stað gjaldeyris­kreppu og hruni krónunnar. Verðbólga rauk upp í kjölfarið og efnahagskreppa skall á með tilheyrandi samdrætti og atvinnu­­leysi. Loks sprakk ríkisstjórnin og pólitísk óvissa bættist við. Eigið fé fyrirtækja og heimila brennur hratt upp vegna verðtryggðra eða erlendra lána sem hækka upp úr öllu valdi. Því miður hefur þetta ástand orðið til að stórum hluta vegna okkar eigin aðgerða eða aðgerðaleysis. Við færðumst of mikið í fang og kiknuðum undan því.

Útflutningstekjur verða að vaxa
Öllum ætti að vera ljóst að hér þarf að snúa við blaðinu og taka úr sambandi þá þætti sem gera vanda okkar miklu verri en annarra þjóða. Það verður að skapa aðstæður sem gera okkur kleift að afla meiri tekna til þjóðarbúsins en við eyð­um. Raunar þarf að gera miklu meira en það því umtalsverð­an afgang þarf til þess að geta greitt niður erlendar skuldir og til skamms tíma skotið styrkari stoðum undir gengi krón­unnar. Útflutningstekjur þurfa einfaldlega að vera mun meiri en útgjöld vegna innflutnings.

Til þess að þetta sé hægt þarf öflug fyrirtæki sem skapa miklar útflutningstekjur um leið og mikill virðisauki verður af starfsemi þeirra hér á landi. Því fleiri og öflugri slík fyrirtæki sem við eigum og eignumst í framtíðinni því betra. Við ætt­um að hafa lært að skynsamlegt er að byggja á rekstri sem skapar stöðugar tekjur af sölu á vöru og þjónustu sem byggir á traustum viðskiptasamböndum.

Efla það sem við eigum
Hér megum við engan tíma missa. Þess vegna eigum við að einbeita okkur að því að byggja upp og örva þau fyrirtæki sem við eigum fyrir. Vissulega þarf að byggja upp nýtt. En hitt verður að vera í forgangi vegna þess að þar er unnt að ná árangri í gjaldeyrisöflun og verðmætasköpun mun fyrr.

Það er margt sem hægt er að gera í þessum efnum, svo sem að taka upp endurgreiðslukerfi vegna nýsköpunar- og þróunarstarfs, skattalega hvata vegna fjárfestingar, leyfa flýtifyrningar til þess að draga úr skattbyrði o.fl. o.fl. Í öllum hinum vestræna heimi er verið að dæla fé inn í hagkerfin til þess að örva atvinnulífið. Hjá okkur hagar svo til að við höf­um ekki ráð á því vegna þeirrar stöðu sem við höfum komið okkur í. Þess vegna verðum við að grípa til allra til­tækra ráða sem krefjast ekki stórra útláta úr tómum sameiginleg­um sjóðum.

Sem betur fer eigum við mörg fyrirtæki sem uppfylla þessi skilyrði vel. Mörg þeirra hafa því miður neyðst til þess á und­anförnum árum að byggja starfsemi sína upp í útlöndum í stað þess að taka vöxt sinn út hér á landi. Ástæða þess er einföld. Rekstrarskilyrði og efnahagsleg umgjörð á Íslandi hafa ekki gert þeim þetta mögulegt. Gengissveiflur, verðbólga, hátt vaxtastig og þensla hafa gert það óskynsamlegt og ómögulegt að taka út vöxt hér á landi.

Hugrekki er forsenda trausts
Til þess að íslensk fyrirtæki stækki hér á landi og erlend fyrirtæki og erlendir fjárfestar sjái sér hag í starfssemi hér þarf að byggja upp traust á íslensku efnahagslífi og efna­hags­­stjórn. Um þessar mundir er það í molum og tómt mál að tala um breytingar í þeim efnum nema með róttækum aðgerðum og breytingum.

Það er orðið kristaltært í hugum flestra, ekki síst þeirra sem standa í rekstri, að sú peningamálastefna sem við höfum rekið og þar með íslenska krónan sé úr sögunni. Stjórnvöld verða að taka af skarið í þessum efnum. Verði það ekki gert er verið að taka ákvörðun um að binda íslensku atvinnulífi og almenningi fótakefli sem verður dýrkeypt.

Eina raunhæfa leiðin til þess að skapa traust á nýju kerfi er að taka upp evru og ganga í Efnahags- og myntbanda­lagið sem heldur um evruna. Það er ómögulegt án þess að ganga í Evrópusambandið og stjórnvöld verða að hafa hug­rekki til þess að horfast í augu við það. Tal um aðra kosti er blekking.

18.2.2009

Nýlega heimsótti bandaríski frjálshyggjuprófessorinn Kenneth Rogoff  Ísland og flutti erindi á fundi norrænu forsætisráðherranna hér á landi. Dr. Rogoff er prófessor við Harvard háskóla og er í hópi þeirra hagfræðinga sem hafa boðað sem minnst ríkisafskipti. Í viðtali við Boga Ágústsson í þætti á RÚV lýsti hann þeirri skoðun sinni að upptaka evru væri ekki til bóta fyrir Ísland.

Ekki rökstuddi bandaríski prófessorinn þessa skoðun sína neitt sérstaklega. En flestir hagfræðingar sem hafa tjáð sig um þessi mál benda á að með evru þá væru vextir hér á landi 3-4%, verðtrygging og gengistryggð lán heyrðu sögunni til og þannig væru fyrirtæki og heimili í betri málum. Eina framlag Rogoff er að segja að ef við tökum upp evru — sem hann þvertekur ekki fyrir að gæti verið skynsamlegt í framtíðinni — þá þarf að  huga að skipulagi á vinnumarkaði þannig að laun verði sveigjanleg. Nú hafa krónulaun lækkað hér á landi undanfarna mánuði svo vinnumarkaður er sveigjanlegur hér. Það vakti líka athygli að síðar í þættinum hjá Boga viðurkenndi Dr.  Rogoff að hann hefði nú eiginlega ekki kynnt sér íslenskt efnhagslíf nægjanlega vel til að geta tjáð sig um íslenskar aðstæður!

Staðhæfingar Dr. Rogoff um að evran ætti sök á efnhagsvanda ýmissa Evrópuríkja eru ekki réttar. Vandamálin eru fyrst og fremst heimatilbúin m.a. ofvöxtur banka í  Írlandi og bóla á húsnæðismarkaði, Grikkir og Ítalir glíma við áragömul vandamál m.a. slaka í ríkisfjármálum og ósveigjanleika á vinnumarkaði. Þrátt fyrir þessi vandamál eiga þessi lönd ekki við gjaldeyriskreppu að stríða.

Guðni Ágústsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, hlustaði greinilega á þennan þátt og fór mikinn í Morgunblaðsgrein fyrir skömmu. Þar taldi hann það reginhneyksli að ekki hefði verið vakinn meiri athygli á þessu skoðunum prófessorsins frá Harvard. Undanfarin misseri hafa bæði þekktir fræðimenn og evrópskir stjórnmálamenn fært sterk rök fyrir því að evran myndi hjálpa Íslendingum upp úr þeirri lægð sem landið er nú í. Einnig hafa margir þessara fræðimanna fært rök fyrir því að við Íslendingar værum ekki í eins slæmri stöðu ef við hefðum haft gæfu til að taka upp evru þegar aðstæður voru hagstæðari fyrir okkur.

Þar má til dæmis nefna prófessorana William Buiter,og Robert Wade við London School of Economics, Anne Sivert við Birkebeck College í London, Michael Porter prófessor við Harvard og Göran Persson, fyrrum forsætisráðherra Svíþjóðar. Allir hafa þessir einstaklingar kynnt sér íslenskt efnahagslíf og íslenskar aðstæður í þaula og ættu því að vita um hvað þeir eru að tala. Einnig má hér telja upp nánasta alla virtustu hagfræðinga Íslands meðal annars Gylfa Zoega, Þorvald Gylfason, Ásgeir Jónsson, Katrínu Óladóttur, Eddu Rós Karlsdóttir, Friðrik Már Baldursson,  og Ólaf Ísleifsson.

Ég hef ekki orðið var við að Guðni hefði miklar áhyggjur af því að skoðunum þessara manna og kvenna hefði ekki verið haldið nægjanlega mikið á lofti. En einhvern vegin hefði maður samt haft á tilfinningunni að félagshyggjumaðurinn Guðni Ágústsson ætti meiri samleið með hófsömum evrópskum miðjumönnum en bandarískum hægrimanni!En það er víst svo margt skrýtið í kýrhausnum í heiminum um þessar mundir. Hins vegar er það staðreynd að sjálfstæðar fljótandi örmyntir geta dafnað í góðæri en ekki þegar kreppir að við skilyrði frjálsra fjármagnsflutninga.

Höfundur er formaður Evrópusamtakanna.

MBL, 15.3.2009