Íslenskt efnahagslíf hefur orðið fyrir miklu áfalli. Það hefur áhrif á alla þætti þjóðlífsins, heimilin, fyrirtækin, ríki og sveitarfélög. Ytri aðstæður fara að auki versnandi en svo virðist sem hinn vestræni heimur muni á næstu misserum takast á við djúpa efnahagslægð.
 Sjálfskaparvíti
Vandi okkar er að mörgu leyti erfiðari viðfangs og hefur alvar­legri áhrif en hjá öðrum þjóðum. Það sem hófst með fjármálakreppu og falli bankanna kom af stað gjaldeyris­kreppu og hruni krónunnar. Verðbólga rauk upp í kjölfarið og efnahagskreppa skall á með tilheyrandi samdrætti og atvinnu­­leysi. Loks sprakk ríkisstjórnin og pólitísk óvissa bættist við. Eigið fé fyrirtækja og heimila brennur hratt upp vegna verðtryggðra eða erlendra lána sem hækka upp úr öllu valdi. Því miður hefur þetta ástand orðið til að stórum hluta vegna okkar eigin aðgerða eða aðgerðaleysis. Við færðumst of mikið í fang og kiknuðum undan því.

Útflutningstekjur verða að vaxa
Öllum ætti að vera ljóst að hér þarf að snúa við blaðinu og taka úr sambandi þá þætti sem gera vanda okkar miklu verri en annarra þjóða. Það verður að skapa aðstæður sem gera okkur kleift að afla meiri tekna til þjóðarbúsins en við eyð­um. Raunar þarf að gera miklu meira en það því umtalsverð­an afgang þarf til þess að geta greitt niður erlendar skuldir og til skamms tíma skotið styrkari stoðum undir gengi krón­unnar. Útflutningstekjur þurfa einfaldlega að vera mun meiri en útgjöld vegna innflutnings.

Til þess að þetta sé hægt þarf öflug fyrirtæki sem skapa miklar útflutningstekjur um leið og mikill virðisauki verður af starfsemi þeirra hér á landi. Því fleiri og öflugri slík fyrirtæki sem við eigum og eignumst í framtíðinni því betra. Við ætt­um að hafa lært að skynsamlegt er að byggja á rekstri sem skapar stöðugar tekjur af sölu á vöru og þjónustu sem byggir á traustum viðskiptasamböndum.

Efla það sem við eigum
Hér megum við engan tíma missa. Þess vegna eigum við að einbeita okkur að því að byggja upp og örva þau fyrirtæki sem við eigum fyrir. Vissulega þarf að byggja upp nýtt. En hitt verður að vera í forgangi vegna þess að þar er unnt að ná árangri í gjaldeyrisöflun og verðmætasköpun mun fyrr.

Það er margt sem hægt er að gera í þessum efnum, svo sem að taka upp endurgreiðslukerfi vegna nýsköpunar- og þróunarstarfs, skattalega hvata vegna fjárfestingar, leyfa flýtifyrningar til þess að draga úr skattbyrði o.fl. o.fl. Í öllum hinum vestræna heimi er verið að dæla fé inn í hagkerfin til þess að örva atvinnulífið. Hjá okkur hagar svo til að við höf­um ekki ráð á því vegna þeirrar stöðu sem við höfum komið okkur í. Þess vegna verðum við að grípa til allra til­tækra ráða sem krefjast ekki stórra útláta úr tómum sameiginleg­um sjóðum.

Sem betur fer eigum við mörg fyrirtæki sem uppfylla þessi skilyrði vel. Mörg þeirra hafa því miður neyðst til þess á und­anförnum árum að byggja starfsemi sína upp í útlöndum í stað þess að taka vöxt sinn út hér á landi. Ástæða þess er einföld. Rekstrarskilyrði og efnahagsleg umgjörð á Íslandi hafa ekki gert þeim þetta mögulegt. Gengissveiflur, verðbólga, hátt vaxtastig og þensla hafa gert það óskynsamlegt og ómögulegt að taka út vöxt hér á landi.

Hugrekki er forsenda trausts
Til þess að íslensk fyrirtæki stækki hér á landi og erlend fyrirtæki og erlendir fjárfestar sjái sér hag í starfssemi hér þarf að byggja upp traust á íslensku efnahagslífi og efna­hags­­stjórn. Um þessar mundir er það í molum og tómt mál að tala um breytingar í þeim efnum nema með róttækum aðgerðum og breytingum.

Það er orðið kristaltært í hugum flestra, ekki síst þeirra sem standa í rekstri, að sú peningamálastefna sem við höfum rekið og þar með íslenska krónan sé úr sögunni. Stjórnvöld verða að taka af skarið í þessum efnum. Verði það ekki gert er verið að taka ákvörðun um að binda íslensku atvinnulífi og almenningi fótakefli sem verður dýrkeypt.

Eina raunhæfa leiðin til þess að skapa traust á nýju kerfi er að taka upp evru og ganga í Efnahags- og myntbanda­lagið sem heldur um evruna. Það er ómögulegt án þess að ganga í Evrópusambandið og stjórnvöld verða að hafa hug­rekki til þess að horfast í augu við það. Tal um aðra kosti er blekking.

18.2.2009

Nýlega heimsótti bandaríski frjálshyggjuprófessorinn Kenneth Rogoff  Ísland og flutti erindi á fundi norrænu forsætisráðherranna hér á landi. Dr. Rogoff er prófessor við Harvard háskóla og er í hópi þeirra hagfræðinga sem hafa boðað sem minnst ríkisafskipti. Í viðtali við Boga Ágústsson í þætti á RÚV lýsti hann þeirri skoðun sinni að upptaka evru væri ekki til bóta fyrir Ísland.

Ekki rökstuddi bandaríski prófessorinn þessa skoðun sína neitt sérstaklega. En flestir hagfræðingar sem hafa tjáð sig um þessi mál benda á að með evru þá væru vextir hér á landi 3-4%, verðtrygging og gengistryggð lán heyrðu sögunni til og þannig væru fyrirtæki og heimili í betri málum. Eina framlag Rogoff er að segja að ef við tökum upp evru — sem hann þvertekur ekki fyrir að gæti verið skynsamlegt í framtíðinni — þá þarf að  huga að skipulagi á vinnumarkaði þannig að laun verði sveigjanleg. Nú hafa krónulaun lækkað hér á landi undanfarna mánuði svo vinnumarkaður er sveigjanlegur hér. Það vakti líka athygli að síðar í þættinum hjá Boga viðurkenndi Dr.  Rogoff að hann hefði nú eiginlega ekki kynnt sér íslenskt efnhagslíf nægjanlega vel til að geta tjáð sig um íslenskar aðstæður!

Staðhæfingar Dr. Rogoff um að evran ætti sök á efnhagsvanda ýmissa Evrópuríkja eru ekki réttar. Vandamálin eru fyrst og fremst heimatilbúin m.a. ofvöxtur banka í  Írlandi og bóla á húsnæðismarkaði, Grikkir og Ítalir glíma við áragömul vandamál m.a. slaka í ríkisfjármálum og ósveigjanleika á vinnumarkaði. Þrátt fyrir þessi vandamál eiga þessi lönd ekki við gjaldeyriskreppu að stríða.

Guðni Ágústsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, hlustaði greinilega á þennan þátt og fór mikinn í Morgunblaðsgrein fyrir skömmu. Þar taldi hann það reginhneyksli að ekki hefði verið vakinn meiri athygli á þessu skoðunum prófessorsins frá Harvard. Undanfarin misseri hafa bæði þekktir fræðimenn og evrópskir stjórnmálamenn fært sterk rök fyrir því að evran myndi hjálpa Íslendingum upp úr þeirri lægð sem landið er nú í. Einnig hafa margir þessara fræðimanna fært rök fyrir því að við Íslendingar værum ekki í eins slæmri stöðu ef við hefðum haft gæfu til að taka upp evru þegar aðstæður voru hagstæðari fyrir okkur.

Þar má til dæmis nefna prófessorana William Buiter,og Robert Wade við London School of Economics, Anne Sivert við Birkebeck College í London, Michael Porter prófessor við Harvard og Göran Persson, fyrrum forsætisráðherra Svíþjóðar. Allir hafa þessir einstaklingar kynnt sér íslenskt efnahagslíf og íslenskar aðstæður í þaula og ættu því að vita um hvað þeir eru að tala. Einnig má hér telja upp nánasta alla virtustu hagfræðinga Íslands meðal annars Gylfa Zoega, Þorvald Gylfason, Ásgeir Jónsson, Katrínu Óladóttur, Eddu Rós Karlsdóttir, Friðrik Már Baldursson,  og Ólaf Ísleifsson.

Ég hef ekki orðið var við að Guðni hefði miklar áhyggjur af því að skoðunum þessara manna og kvenna hefði ekki verið haldið nægjanlega mikið á lofti. En einhvern vegin hefði maður samt haft á tilfinningunni að félagshyggjumaðurinn Guðni Ágústsson ætti meiri samleið með hófsömum evrópskum miðjumönnum en bandarískum hægrimanni!En það er víst svo margt skrýtið í kýrhausnum í heiminum um þessar mundir. Hins vegar er það staðreynd að sjálfstæðar fljótandi örmyntir geta dafnað í góðæri en ekki þegar kreppir að við skilyrði frjálsra fjármagnsflutninga.

Höfundur er formaður Evrópusamtakanna.

MBL, 15.3.2009

FYRIR þremur mánuðum skrifaði ég blaðagrein ásamt prófessor Michael Porter sem fjallaði um hvernig Ísland breyttist úr því að vera fyrirmynd útrásar og alþjóðavæðingar yfir í táknmynd alþjóðlegrar fjármálakreppu. Síðan þá hafa holskeflur kreppunnar skollið á ströndum Íslands og neyðaraðstoð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðunum (AGS) og norrænum vinaþjóðum hefur verið veitt. Stjórnarskipti hafa átt sér stað, kosningar eru ráðgerðar í apríl og bankastjórar Seðlabankans hafa verið beðnir að víkja.Viðbrögðin frá því bankahrunið átti sér stað hafa að mestu tekið mið af skammtímaafleiðingum hrunsins auk þess sem talsverð orka hefur farið umræður um hverjir bera ábyrgð. Slík fyrstu viðbrögð eru bæði eðlileg og nauðsynleg. En nú er kominn tími til að Íslendingar horfi lengra og takist á við raunsæjar rökræður um hvað sé til ráða til að Ísland komist á beinu brautina á ný. Í fyrri grein okkar, settum við prófessor Porter fram þá skoðun að sterkar stoðir Íslands gæfu landinu góða möguleika á að snúa aftur á braut varanlegs hagvaxtar. En umskipti eru alls ekki sjálfgefin og tíminn vinnur ekki með Íslandi. Því lengur sem Íslendingar dvelja við fortíðina – þeim mun skaðlegri verða áhrifin á samkeppnishæfi þjóðarinnar. Íslendingar verða því að hafa hraðar hendur og horfa bæði til skemmri og lengri tíma.

Við sjáum fyrir okkur fimm atriði sem nauðsynlegt er að leggja áherslu á til að koma Íslandi á beinu brautina á ný. Í fyrsta lagi þá þarf að fara fram hreinskiptin umræða um orsakir og afleiðingar núverandi stöðu. Það þarf hins vegar að gæta að því að sumum af þeim framfaraskrefum sem tekin hafa verið í íslensku viðskiptaumhverfi á undanförnum árum verði ekki ranglega kennt um þann efnahagssamdrátt sem nú gengur yfir. Rannsóknir okkar á íslensku efnahagslífi sýna fram á að slíkar skoðanir væru misráðnar: Sú stefnumörkun sem leiddi til framfara í samkeppnishæfi Íslands átti ekki þátt í því að íslenska fjármálakerfið varð ofvaxið og óstöðugt. Einmitt þess vegna glímir Ísland nú við alvarlegan fjárhags- og hagstjórnarlegan vanda, en ekki við vanda vegna skorts á samkeppnishæfi. Sumar þjóðir, eins og t.d. Ungverjaland og Eystrasaltslöndin, glíma við vanda á báðum þessum sviðum og munu því eiga mun erfiðara um vik með að snúa við blaðinu.

Nú skiptir sköpum að móta stefnu sem kemur í veg fyrir að öfgar fjármálakerfisins geti endurtekið sig en sú stefna má alls ekki grafa undan samkeppnishæfi atvinnulífsins. Í því stjórnmálaumhverfi sem nú ríkir á Íslandi verður þetta allt annað en auðvelt. Af skiljanlegum ástæðum ríkir mikil reiði í þjóðfélaginu og háværar kröfur eru uppi um algeran viðskilnað við stefnumál fortíðar. Samt er það nú svo að einungis stefnumörkun sem styður við aukið samkeppnishæfi getur flutt Ísland aftur á sama stig velferðar og hagsældar og þjóðin hefur átt að venjast á undanförnum árum. Ýmsar áherslur fyrri ríkisstjórna(r) sem hrint var í framkvæmd á undanförnum árum höfðu jákvæð áhrif á samkeppnishæfi, þó að sumir vilji kannski ekki viðurkenna það nú og einblína frekar á hin afdrifaríku mistök að hafa ekki komið í veg fyrir ofhitnun fjármálakerfisins. Grundvallarbreytingar á hagstjórn – með minni áherslu á samkeppnishæfi – gæti freistað þeirra sem vilja fjarlægjast öll stefnumál fyrri ríkisstjórna en slíkt myndi eingöngu koma í bakið á þjóðinni með skelfilegum afleiðingum.

Í öðru lagi er nauðsynlegt að tryggja efnahagslegan stöðugleika til langs tíma. Skammtímaaðgerðir eru nú þegar í farvatninu í samráði við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn en það verður líka að horfa til lengri tíma og taka afstöðu til grundvallarspurninga. Umsókn um aðild að Evrópusambandinu væri stórt skref í þá átt að tryggja íslenska hagkerfinu stöðugleika með öruggri tengingu við umheiminn. Það væri þó rangt að taka ákvörðun um jafn flókið og margslungið viðfangsefni einungis til að milda þann skammtímavanda sem Íslendingar glíma nú við. Á hinn bóginn væru það líka mikil mistök að velta þessum möguleika ekki alvarlega fyrir sér í ljósi nýrrar efnahagslegrar heimsmyndar og óvissu.

Í þriðja lagi er það Íslandi nauðsyn að leggja höfuðáherslu á eflingu samkeppnishæfi. Ef það er einhvern lærdóm hægt að draga af þeim efnahagsógöngum sem nú dynja yfir er hann sá að eingöngu hagkvæm framleiðsla á vörum og þjónustu þar sem virðisaukinn skilar sér til raunverulegra viðskiptavina getur tryggt hagsæld og velferð til langs tíma. Efnahagslegur stöðugleiki og gott almennt viðskiptaumhverfi er nauðsynlegur grunnur en dugar ekki einn og sér, og þaðan af síður hvers kyns fjármálavafningar. Áherslu verður að leggja á nýsköpun og menntun. Þrátt fyrir umtalsverðar framfarir undanfarin ár stóð Ísland, áður en kreppan skall á, fremstu þjóðum heims enn nokkuð að baki þegar litið var til framleiðni vinnuaflsins miðað við hverja unna klukkustund. (Íslendingar hafa bætt það upp með því að vinna mun fleiri stundir en flestar aðrar þjóðir að meðaltali á hvern íbúa). Efla verður til mikilla muna þá viðleitni sem þegar hefur átt sér stað til bættrar framleiðni. Þetta er hægara sagt en gert í núverandi ástandi en reynsla Finna á fyrri hluta tíunda áratugarins gæti nýst Íslendingum þar sem þeim tókst að auka fjárfestingu í rannsóknum, nýsköpun og menntun þrátt fyrir almennan niðurskurð á öllum öðrum sviðum, og þannig byggja til framtíðar.

Í fjórða lagi verður sérstök áhersla á virkjun fyrirtækjaklasa að vera á stefnuskránni. Ísland á sér sterkar rætur í nýtingu sjávarauðlinda, endurnýjanlegri orku og á nokkrum öðrum sviðum. Hingað til hefur tiltölulega lítið verið unnið með þá möguleika sem liggja í samvinnu þeirra aðila sem eru innan þessara klasa og á milli þeirra. Mörg þeirra íslensku fyrirtækja sem náð hafa góðum árangri starfa í tiltölulega einöngruðu umhverfi og njóta ekki kostanna af því að starfa í stærra samhengi þar sem fyrirtæki í skyldum rekstri styðja hvert við annað (ekki með beinu samráði heldur óbeint með heilbrigðri samkeppni, sameiginlegum grunnrannsóknum, samnýtingu birgja, uppbyggingu þekkingar starfsfólks, o.s.frv.). Þess vegna eru þau viðkvæm þegar á bjátar líkt og nú (til dæmis eykst hættan á því að starfsemin flytji til annarra landa) og þau ná ekki að skila eins miklum verðmætum til íslensks samfélags og annars væri hægt. Uppbygging klasa ætti að vera ofarlega á blaði þegar forgangsraða þarf útgjöldum – til dæmis til nýsköpunar og menntunar – í litlu landi þarf að leggja áherslu á starfsemi sem felur í sér möguleika á miklum margföldunaráhrifum.

Að lokum þarf að eiga sér stað markviss umræða og stefnumótum varðandi hvers konar efnahagsuppbygging nýtist Íslandi best með tilliti til styrkleika og veikleika landsins og hvaða hlutverk þjóðin ætlar sér í efnahagskerfi heimsins til langs tíma. Þó að ýmis íslensk fyrirtæki hafi náð eftirtektarverðum árangri undanfarin ár var í mörgum tilfellum alls ekki ljóst hversu mikið velgengnin grundvallaðist á styrkleikum íslensks viðskiptaumhverfis. Skýr stefnumörkun varðandi með hvaða hætti Ísland ætlar að skapa verðmæti til langs tíma og á hvaða mörkuðum mun senda skýr skilaboð til hugsanlegra samstarfsaðila erlendis og auðvelda forgangsröðun innanlands. Núverandi klasar, og líka þeir sem eru í burðarliðnum, verða að vera hluti þessarar stefnumótunar – áhersla á stjórnun náttúruauðlinda (fiskur, orka) gæti einnig verið hluti hennar.

Djúp efnahagslægð getur auðveldlega leitt þjóðir í grafalvarlegar ógöngur í formi víxlverkunar ásakana, rifrildis og sífellt versnandi efnahagsástands. En lægðin getur líka vakið upp nýjan kraft til nýsköpunar og uppbyggingar þannig að samfélagið standi sterkara en nokkru sinni fyrr. Við trúum því að íslenska þjóðin hafi getu og burði til að velja síðari kostinn.

 

Höfundur er hagfræðingur og starfar hjá stofnun Dr. Michael Porter við Harvard-háskóla í Boston um samkeppnishæfi (Institute for Strategy and Competitiveness- www.isc.hbs.edu). Dr. Ketels er ritstjóri viðamikilla rannsókna hjá Eystrasaltsráðinu og Norðurlandaráði á sviði samkeppnishæfi auk þess að stýra samanburðarrannsóknum fyrir Norðurlandaráð (Nordic Globalization Report) – en nýjustu niðurstöður á því sviði verða kynntar á fundi forsætisráðherra Norðurlanda nú í lok febrúar. Dr. Ketels hefur komið til Íslands nokkrum sinnum og skrifað skýrslur og rannsóknir á samkeppnishæfi Íslands undanfarin ár. Hákon Gunnarsson og Georg Lúðvíksson þýddu.

Birt upprunalega í MBL 20.2.2008

Þorsteini Pálssyni, ristjóra Fréttablaðsins bregst ekki bogalistin í leiðara blaðsins í gær. Þar talar hann m.a. um mikilvægi þess að Sjálfstæðisflokkurinn geri upp hug sinn í Evrópumálum og almennt um stöðuna í stjórnmálum Íslands.

Lykilmál í álögum