Mikið hefur verið ritað og rætt um gjaldeyrismál að undanförnu. Ástæðan er sú að það hriktir í undirstöðum efnahagskerfis heimsins og menn eru ekki sammála hvert stefnir. Undirritaður skrifaði stutta grein í Fréttablaðið fyrir skömmu þar sem ég benti á þá staðreynd að jafnvel öflugir gjaldmiðlar eins og svissneski frankinn eiga undir högg að sækja.
Skúli Sveinsson lögfræðingur sá ástæðu til að svara þessari grein minni og taldi mig vera að lofsyngja evruna. Ekki veit ég hvernig hann les það út úr grein minni því ég bendi einungis á þá staðreynd að svissnesk yfirvöld telja sig ekki geta lengur haldið úti sjálfstæðum gjaldmiðli. Því hafi þeir ákveðið að tengja gjaldmiðil sinn við evruna til að tryggja samkeppnishæfni landsins. Hins vegar dreg ég engan dul á það að ég tel að hag okkar Íslendinga væri betur borgið með evru en með núverandi fyrirkomulagi. Ég er líka þess fullviss að evran mun lifa þessar hremmingar af og verða sterkari gjaldmiðill fyrir vikið.
Sparsemi og fyrirhyggja Svisslendinga er á margan hátt til fyrirmyndar enda þekki ég það af eigin raun eftir að hafa búið þar í landi. Nú hafa svissnesk yfirvöld hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að breyta þurfi um stefnu því gamlar aðferðir dugi ekki í samþættu alþjóðlegu hagkerfi. Þess vegna er það dálítið skondið að Skúli vilji að við tökum upp gamlar aðferðir Svisslendinga að safna gríðarmiklum innlendum sparnaði til að standa við bakið á innlendum gjaldmiðli.
Ekki þannig að ég hafi neitt á móti innlendum sparnaði en það er gríðarlega dýrt að halda úti stórum gjaldeyrisvarasjóði. Þar með værum við að binda mikla fjármuni sem væri betur varið til að byggja upp innlent atvinnulíf. Hin leiðin er að sækja um aðild að Evrópusambandinu og taka upp evru í kjölfarið. Þar með kæmumst við í skjól evrópska seðlabankans og nytum góðs af gjaldeyrisvarasjóði hans.
Ýmsir hagfræðingar hafa spáð því að innan ekki margra áratuga verði einungis nokkrir gjaldmiðlar í gangi í heiminum. Þegar eru þreifingar í gangi varðandi aukið samstarf ríkja í S-Ameríku í efnahagsmálum og einnig ríkja í SA-Asíu. Of snemmt er spá um hve náið þetta samstarf verður en mér finnst ekki líklegt að íslensk króna verði ein af þeim myntum sem verði ofan á þegar gjaldmiðlar framtíðarinnar munu þróast á næstu áratugum.
Fréttablaðið, 8.11.2011
Færeyingar og Danir hafa í reyndinni notað evruna sem gjaldmiðil frá upphafi 1999, án þess að færeyskir útvegsmenn eða aðrir hafi séð ástæðu til að kvarta undan því fyrirkomulagi. Danir hafa kosið að negla gengi dönsku krónunnar við evruna með aðeins örsmáum frávikum. Gengi dönsku krónunnar hefur með öðrum orðum verið haldið föstu á genginu 7,46 danskar krónur á hverja evru frá 1999 með bakstuðningi Seðlabanka Evrópu. Engan bilbug er að finna á Dönum. Sveiflurnar hafa aldrei numið meira en 1-2 dönskum aurum upp eða niður. Ekkert agaleysi þar. Færeyska krónan er jafngild dönsku krónunni. Gengisbinding dönsku krónunnar við evruna nær því einnig til Færeyja - og Grænlands.
Stöðugt verðlag innan Evrópusambandsins er sameiginlegt keppikefli aðildarlandanna. Aðild að ESB felur í sér skuldbindingu um að taka upp evruna, þótt síðar verði. Danir kusu þó eins og Bretar og Svíar að halda í þjóðmynt sína um sinn. Líklegt virðist, að Danir taki upp evruna fyrr en síðar. Færeyingar sýna engin merki um, að þeir vilji rjúfa myntbandalagið við Danmörku og þá um leið við ESB. Næsta víst má telja, að Færeyingar haldi í evruna, taki þeir sér fullt sjálfstæði. Varla getur þeim þótt ferill Íslands í verðlags- og peningamálum eftirbreytni verður eftir allt, sem á undan er gengið.
Rökin með og á móti
Ein helztu rökin fyrir upptöku evrunnar eru þau, að krónan er liðið lík og á sér varla viðreisnar von, úr því sem komið er. Krónan styðst nú við ströng gjaldeyrishöft og myndi hrynja, væri höftunum aflétt. Krónan hefur frá 1939 veikzt um 99,95 prósent gagnvart dönsku krónunni. Verðbólgan, sem var bæði orsök og fylgifiskur gengisfallsins, gróf undan efnahagslífinu. Ekki hefur þó tekizt að kveða verðbólguna alveg niður, þar eð hagstjórnin hefur verið veik og Seðlabankinn hefur ekki heldur reynzt verki sínu vaxinn. Þannig er einnig ástatt um ýmis önnur lönd, til dæmis í Austur-Evrópu og Afríku. Þess vegna leggja Eystrasaltslöndin og önnur ný aðildarlönd ESB allt kapp á að taka upp evruna sem fyrst.
Helztu rökin gegn upptöku evrunnar eru í fyrsta lagi þau, að Íslendingar þurfi á eigin mynt og sveigjanlegu gengi að halda til að draga úr innlendum hagsveiflum, þar eð þær séu frábrugðnar hagsveiflum í Evrópu. Sérstaða Íslands er þá talin stafa einkum af sjávarútvegi, þótt hann standi nú á bak við aðeins sjö prósent af landsframleiðslu. Staðan hefur breytzt. Útvegurinn skiptir efnahagslífið nú minna máli en áður, þar eð öðrum atvinnuvegum hefur vaxið fiskur um hrygg. Hagsveiflan á Íslandi hefur frá 1994, þegar Ísland gekk inn á Evrópska efnahagssvæðið, færzt miklu nær hagsveiflunni í Evrópu, svo sem fram kemur í nýrri doktorsritgerð Magnúsar Bjarnasonar um Ísland og Evrópusambandið. Þessi niðurstaða Magnúsar rímar við reynsluna annars staðar að. Aukin viðskipti milli landa draga úr sérstöðu hvers um sig og þá einnig úr sérstöðu hagsveiflna í einstökum löndum.
Hin höfuðrökin gegn upptöku evrunnar eru þau, að aflagning krónunnar feli í sér fullveldisafsal, þar eð gengisfellingar með gamla laginu standi stjórnvöldum þá ekki lengur til boða. Ein höfuðhugsjón Evrópusamstarfsins er þó einmitt að dreifa fullveldinu á völdum sviðum, svo sem í peningamálum. Þessi þáttur málsins hefði að réttu lagi átt að vefjast fyrir Þjóðverjum á sínum tíma og gerði það, þar eð þeir höfðu sín peningamál á þurru og tóku áhættu með því að deila peningastjórninni með öðrum þjóðum með slakari feril í peningamálum að baki. Sameiginleg mynt ætti miklu síður að vefjast fyrir Íslendingum svo illa sem Seðlabankanum hefur farizt stjórn peningamála úr hendi. Þeir, sem heimta óskorað sjálfstæði í peningamálum, eru margir í rauninni að heimta að fá að halda áfram að nota krónuna sem kúgunartæki til að geta með reglulegu millibili notað gengissig krónunnar til að flytja fé frá launafólki til útvegsfyrirtækja.
Bundnar hendur
Evran veitir enga allsherjartryggingu fyrir lítilli verðbólgu. Til dæmis bjuggu Evrulöndin Grikkland og Írland við nokkru meiri verðbólgu 1999-2008 en Sviss og Svíþjóð utan evrusvæðisins. Eigi að síður eru rökin að baki evrunnar býsna sterk. Lönd, sem leggja eigin mynt til hliðar, afsala sér með vitund og vilja réttinum til að fella gengið með gamla laginu og hleypa verðbólgu þannig á skrið. Þau kjósa heldur að binda hendur sínar til að knýja á um agaðri hagstjórn og agaðri samninga um kaup og kjör. Verðbólga á sér þó ýmsar uppsprettur aðrar en gengisfall, svo að evran ein leysir ekki allan vanda. En hún hjálpar.
FRBL, 23.9.2010
Gylfi Arnbjörnsson, forseti Alþýðusambands Íslands, vakti athygli á því í viðtali hér í blaðinu í gær hversu nátengd kjaramál almennings eru ástandi gjaldmiðilsins. Hann sagði meðal annars að launafólk gæti aldrei sætzt á að krónan yrði svo veik að Ísland væri samkeppnisfært við láglaunalönd í framleiðslu.
Forseti ASÍ benti á það sem margir aðdáendur íslenzku krónunnar vilja ekki ræða, að hinn „sveigjanlegi” gjaldmiðill okkar er æ ofan í æ notaður til að hafa af fólki tekjur þess og eignir þegar efnahagslífið verður fyrir áföllum. Lífskjör almennings eru færð niður til að bjarga afkomu útflutningsgreinanna svo að meiri gjaldeyrir komi inn í landið. Um leið og allt verður dýrara þegar innflutningur hækkar í verði rjúka bæði erlendar og verðtryggðar innlendar skuldir heimila og fyrirtækja upp.
Stundum er eins og menn loki algjörlega augunum fyrir því að krónan hrundi. Á dögunum birtust til dæmis niðurstöður könnunar, sem sýndu að verðlag á mat og drykk á Íslandi væri orðið svipað og að meðaltali í Evrópusambandinu. Þetta þóttu ýmsum vinum krónunnar og andstæðingum ESB-aðildar góð tíðindi og þeir héldu því fram að þarna væri ein meginröksemd aðildarsinna, að ESB-aðild myndi lækka matarverð, rokin út í veður og vind. Þeir sem tala svona gleyma að taka með í reikninginn að matur og drykkur á Íslandi er eingöngu ódýrari fyrir þann sem fær launin sín í evrum eða öðrum erlendum gjaldmiðli. Íslenzkt launafólk, sem hefur verið svipt kaupmætti sínum með lækkun krónunnar, er verr sett en áður.
Allar tilraunir til að gera fjármagnskostnað íslenzks almennings sambærilegan við það sem gerist í nágrannalöndunum eru sömuleiðis dæmdar til að mistakast á meðan við höldum í ónýtan gjaldmiðil. Í síðustu viku birtist athyglisverð grein í vefritinu Pressunni eftir Guðstein Einarsson, kaupfélagsstjóra í Borgarnesi. Hann reiknar út muninn á greiðslum af 20 milljóna króna húsnæðisláni í íslenzkum krónum, verðtryggðu með fimm prósenta vöxtum í 25 ár og hins vegar af sambærilegu láni hjá evrópskum banka á evrópskum vaxtakjörum. „Mismunurinn er 31,6 milljónir króna eða að meðaltali 105 þúsund krónur á mánuði, hvern mánuð í 25 ár,” segir Guðsteinn og færir þannig rök fyrir því að skatturinn, sem krónan leggi á fjármögnun íslenzkrar fjölskyldu á meðalstóru húsnæði, sé um það bil þrjátíu milljónir króna.
Gylfi Arnbjörnsson segir að Alþýðusambandið styðji aðildarviðræður við Evrópusambandið vegna þess að reynslan sýni að sveigjanlegur gjaldmiðill sé bara notaður til að taka af fólki kaupið. „Alþýðusambandið er ekki með kröfu um að gengið verði í Evrópusambandið hvað sem það kostar, en þetta er partur af umræðu um kjarasamninga, vegna þess að ég held að menn geti ekkert blekkt sig í því að krónan verði stöðugri en áður.”
Þeir, sem vilja tryggja kjör íslenzks almennings til frambúðar og stemma stigu við hinum gamla vítahring víxlhækkana launa og verðlags, verða að bjóða trúverðuga lausn í gjaldmiðilsmálum þjóðarinnar. Er hún til án aðildar að Evrópusambandinu?
Leiðari FRBL 7. september 2010
Umræðan um ESB aðild kosti hennar og galla virðast vekja upp hræðslu við breytingar, þjóðernisrembing og ofsafengin viðbrögð sérhagsmunahópa. Hvaða hag við hefðum að samstarfi við önnur Evrópulönd kemst varla eða ekki að. Helstu markmið þeirra sem ekki vilja láta reyna á samninga virðast vera að tryggja óbreytt ástand í efnahags-og stjórnmálum þjóðarinnar, nú þegar breytt vinnubrögð, stjórnmálamanna, fyrirtækja og einstaklinga er þörf, hvort sem er á sviði reksturs, efnahagsmála, starfshátta stjórnmálaflokka eða lífsstíls fólks.
Ein meginorsök hrunsins var sú að hingað flæddi ódýrt lánsfé sem ætlað var að ávaxtast á okurvöxtum á Íslandi. Uppgjör bankana á árinu 2008 leit vel út m.a. vegna gengishagnaðar. Hefði þjóðin haft nothæfa mynt í stað krónunnar, árin fyrir hrun, hefði líklega hvorugt átt sér stað, hvorugt verið hugsanlegt. “Lífskjarabatinn” sem rekja má til óeðlilega sterks gengis krónunnar hefði ekki orðið. Á mót er líklegt að skuldastaða almennings og fyrirtækja væri allt önnur og betri en raunin er nú eftir hrunið.
Kostnaðurinn við að hafa krónuna kemur fram í hærri vöxtum hér á landi og verðtryggingu, því enginn fjármagnseigandi, hvorki innlendur né erlendur vill lána krónur án verðtryggingar. Því má halda fram að krónan þurfi, belti, axlabönd, bleyju og gúmmíbuxur til þess að vera talin gjaldgeng mynt í lánsviðskiptum.
Spyrja má að rökum þess að höfuðstóll íbúðarláns hækki um 0,39% vegna þess eins að Orkuveita Reykjavíkur hækkar taxta sína? Sem sagt 20 milljón króna íbúðarlán hækkar um 78.000 kr vegna hækkunar OR. Galið, já.
Við lauslega athugun á kostnaði við 20 milljón króna íbúðarláni hér á landi annarsvegar og í öðru Evrópulandi er niðurstaðan þessi:
Dæmi um lán á Íslandi.
Íbúðarlán hjá Íbúðarlánasjóði 20 milljónir til 25 ára með 5% vöxtum verðtryggt.
Endurgreiðsla, vextir, verðbætur og annar kostnaður 64,2 milljónir króna.
Dæmi um lán í Evrópulandi innan ESB.
Íbúðarlán hjá evrópskum banka 20 milljónir til 25 ára með nú 3,79% til 4,24% vextir, en mjög fjölbreytileg kjör eru í boði og finna mátti hagstæðari kjör en þessi.
Endurgreiðsla, vextir og annar kostnaður kr. 32,6 milljónir króna. Engar verðbætur.
Mismunurinn er 31,6 milljónir króna eða að meðaltali 105 þúsund krónur á mánuði, hvern mánuð í 25 ár.
Mest munar þar um að verðbætur á tímabilinu eru 29,1 milljón eða 9,1 milljón króna umfram upphaflegan höfuðstól lánsins.
Verðbólgan hefur alltaf verið mun hærri hér en markmið stjórnvalda/Seðlabankans hafa verið. Síðustu 20 árin hefur meðaltals verðbólga verið rúmlega 4,5% á meðan verðbólgumarkmið Seðlabankans hafa verið 2,5%. Verðbólgan hefur því verið ca. 80% hærri að meðaltali en markmið stjórnvalda/Seðlabankans hafa verið. Þetta segir allt sem segja þarf um stjórn efnahagsmála á síðustu tveim áratugum.
Halda má því fram, með ofangreindum rökum, að skatturinn á íslenskt heimili við að koma sér upp meðalstóru húsnæði og fjármagna með íslensku krónunni sé ca. 30 milljónir króna umfram það sem gerist í okkar nágrannalöndum.
Þennan mismun gætu heimilin haft til annarra nota, sparnaðar, neyslu eða fjárfestinga og þannig væri efnahagslífið sterkara um leið og heimilin væru betur sett fjárhagslega.
Það er fjárhagslega, mesta hagsmunamála heimila og fyrirtækja í landinu, að losna við krónuna og taka upp aðra mynt sem ekki þarf 3-5% vaxtaálag og verðtryggingu sér til viðhalds.
Það er líklega mesta kjarabót sem íslenskum heimilum gæti staðið til boða, ef á yrði látið reyna að ná hagfelldum ESB samningi og í framhaldinu upptöku Evru sem myntar.
Þessi skattur, verðtryggingin er nánast óþekkt í þeim löndum sem nota Evru. Þrátt fyrir raus sérhagsmunahópa um veikleika Evrunnar þá liggur það fyrir að Evran nýtur umtalsvert meira trausts en krónan sem enginn vill eiga eða nota nema þeir sem eru nauðbeygðir til þess þ.e. Íslendingar.
Enginn dæmi munu vera um að auðlindir þjóða hafi verið yfirteknar af ESB við inngöngu þeirra í bandalagið. Slíkar fullyrðingar eru uppspuni.
Við eigum að ganga til viðræðna um ESB að fullri einurð. Sleppa öllu kjaftæði um afsal fullveldis. Horfa framhjá rausi manna uppfullum af misskildum þjóðernisrembing.
Svíar, Danir og Finnar hafa gert samninga við ESB sem þeir hafa talið sér hagstæðir og ekki er annað vitað en þetta séu enn fullvalda og frjálsar þjóðir, með norrænt velferðakerfi. Norðmenn hafa haft aðrar áherslur, e.t.v. vegna þess að þeir hafa sérstöðu, sterkan gjaldmiðil og traustar fjárhagslegar undirstöður sem rekja má til olíugróðans sem þeir hafa kunnað að fara með. Hvorugu er til að dreifa hjá okkur, ónýtur gjaldmiðill og þjóðin skuldsett upp fyrir haus og velferðarkerfið í molum.
Við skulum ekki láta óttan við breytingar ráða ferðinni heldur meta hvað við höfum og hverju samningur við ESB getur skilað venjulegu fólki og fyrirtækjum. Sjá að hvaða niðurstöðum verður komist með samningum sem þjóðin fái að kjósa um með lýðræðislegum hætti. Látum ekki hræðsluáróður fulltrúa sérhagsmuna ráða ferðinni heldur hagsmuni almennings.
