Miklar gengissveiflur og óðaverðbólga sem er afleiðing svo smás og óstöðugs gjaldmiðils, hafa stórskaðað  íslenskt atvinnulífi á umliðnum árum og sett fjölmargar atvinnugreinar á hliðina: Þær hafa einnig stórskaðað frumkvöðlastarf, nýsköpun, markaðs- og þróunarstarf í langan tíma. Fjöldi fyrirtækja og einstaklinga hafa einnig flúið land vegna þessa og enn fleiri erlend fyrirtæki forðast að fjárfest á Íslandi af sömu ástæðu. Ástæðan fyrir þessum sveiflum er að hagkerfið hefur verið allt of lítið fyrir sjálfstæðan gjaldmiðil og kerfisáhætta krónunnar því allt of mikil og vaxandi í mörg ár, þrátt fyrir tilraunir til stöðugleika í stjórnun efnahags- og peningamála til margra ára. Alþjóðleg þróun samhliða opnun fjármálamarkaða gerði krónunni einnig ókleyft að sinnan hlutverki sínu (fjármálastöðugleiki og lág verðbólga) sökum smæðar og allt of mikillar áhættu. Þessi þróun hefur gert það að verkum að Ísland getur ekki lengur tekið þátt í sameiginlegum fjármagnsmarkaði í Evrópu með því frelsi sem þar á að vera, nema stefnt sé að upptöku evrunnar, enda var sá gjaldmiðill hannaður til að takast á við slík verkefni, vegna þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á alþjóðamörkuðum.  

Síðan hafa einstaklingar þurft að bera miklar byrðar, einskonar þrælaálag, vegna krónunnar í formi verðtryggingar og ofurvaxta hér á landi vegna mikilla gengissveiflna og óstöðugleika, sem í mörgum tilfellum er jafn hátt húsnæðisverðinu sjálfu eftir afborgunartímann. Þessum fjármunum var fórnað í tilraun til að viðhalda ónýtum gjaldmiðli. Þegar litið er á hinn mikla skaða krónunnar til margra ára í þúsundum milljarða, má segja að þjóðin öll hafi verið í einskonar þrælabúðum krónunnar, sem enn sér ekki fyrir endann á. Hefði verið evra hér á landi á umliðnum árum, hefði þetta gengis- og verðbólgutjón ekki átt sér stað, enda ekkert slíkt gengistjón gerst almennt hjá hjá fyrirtækjum og einstaklingum í þeim löndum sem búa við stóra og trausta gjaldmiðla eins og evruna s.s. eins og í Finnlandi, Lúxemborg eða Írlandi.

Óbreytt krónustefna – vaxandi erfiðleikar, nýtt bankaþrot?    

Verði óbreytt stefna í gjaldeyrismálum, munu núverandi aðstæður líklega versna þar sem krónan hefur ekkert traust erlendis og ekki yrði hægt að afnema gjaldeyrishöft, vegna mikillar hættu sem slíkt hefði í för með sér. Slikt ástand myndi síðan einangra Ísland á fjármálamörkuðum og magna skaðann enn frekar sem myndi leiða til aukinnan gjaldþrota fyrirtækja og heimila og vaxandi atvinnuleysis og auka líkur á að nýir bankar kæmust á ný í þrot, með alvarlegum afleiðingum fyrir ríki og þjóð. Þess vegna er svo mikilvægt að taka ákvörðun um nýja stefnu í gjaldeyrismálum sem allra fyrst í átt að evrunni, til að forða þessu. Þjóðin er eins og skúta sem stefnir stórlega löskuð í nýtt strand verði ekki stefnubreyting. Á meðan deilir áhöfnin um það hverjum sé um að kenna um seinasta strand, en gætir ekki að hættum framundan og hugsanlegu nýju strandi sem gætu haft mun verri afleiðingar en það fyrra þar sem ástand skútunnar er svo slæmt.    

Leiðin til endurreisnar   

Það eru einnig góðar fréttir, enn er tími til að breyta stefnunni í rétta átt og byggja hraðleið til endurreisnar. Í því sambandi eru eftirfarandi aðgerðir mikilvægastar:

1) Umsókn um aðild að ESB sem allra fyrst. 

2) Samstarfi við Seðlabanka Evrópu til að treysta bakland og gengi krónunnar.

3) Samkomulag við erlenda og innlenda kröfuhafa bankanna um endurreisn bankakerfisins ásamt ríki.

4) Samkomulag við erlenda eignaraðila krónubréfa til að styrkja gengið.   

Traust og trúverðugleiki – forsenda endurreisnar

Frá falli bankanna hafa stjórnvöld unnið þrekvirki á ótal sviðum. Staðan er hinsvegar svo slæm að mun meira þarf að koma til. Forsenda allra annarra aðgerða að byggja upp traust og túverðugleika erlendis á gjaldeyris- og fjármálakerfinu til að endurreisa krónuna þar til evra væri tekin upp og fá aðgegni að erlendum fjármálamörkuðum. Það er ekki hægt nema með umsókn um aðild að ESB, þar sem erlendum aðilum er þá gefið til kynna að Ísland ætli að stefna á traustan alþjóðlegan gjaldmiðil og umgjörð á fjármálamarkaði til lengri tíma. Þetta myndi flýta verulega fyrir því að íslenska bankakerfið verði starfhæft og hefja mætti uppbyggingu og hraðleið til endurreisnar, þar sem bankakerfið er æðakerfi hagkerfisins. Þetta myndi einnig þegar lækka vexti af erlendum lánum og vera um leið ein mikilvægasta forsenda varnalegrar vaxtalækkunar til langs tíma innalands, sem samanlagt myndi þegar spara milljarða fyrir alla. 

Gengið styrkist

Með umsókn um aðild að ESB og samstarfi við Seðlabanka Evrópu má gera krónuna af starfhæfum frjálsum gjaldmiðli þar til evra væri tekin upp og aflétta um leið höftum á gjaldeyrismarkaði. Þetta myndi styrkja gegnið þannig að erlendar skuldir ríkis, fyrirtækja og einstaklinga geti lækkað um c.a. 30 % sem myndi bjarga atvinnulífi og heimilum. Eftir u.þ.b. ár gæti gengisvísitalan verið komin í 130 - 140 (langtíma jafnvægisgengi) sem væri æskileg staða í skiptingu yfir í evru - með formlegri tenginu við ERM II  - þar til evra væri tekin upp innan 2ja til 3ja ára, sem er vel hægt á grunni neyðarréttar innan EES. Hins vegar er allt of áhættusamt að setja krónuna aftur á flot, nema búið sé að tryggja bakland hennar í samstarfi við Seðlabanka Evrópu þar til evra er tekin upp. Einhliða upptaka evru eða annars gjaldmiðils er heldur ekki möguleg. Samhliða þarf einnig að ná samningum við erlenda jöklabréfaeigendur um fjárfestingar í innlendum skuldabréfum til a.m.k 2ja til 3ja ára og aflétta þar með mikilli gengisáhættu krónunnar af þeim sökum, sem einnig væri forsenda fyrir frelsi á gjaldeyrismörkuðum og floti krónunnar.  

Viðfangsefni stjórnmálanna

Brýnasta viðfangsefni stjórnmálanna er að leggja þessar þrælabúðir krónunnar niður - með umsókn um aðild að ESB og EVRU - og gefa þjóðinni nýja von um endurreins - án þess að vera hlekkjuð í þrælabúðum vonleysis og haft og efnahagslegra þjáninga.

Áhættumat á stefnumörkun til framtíðar - samantekt

Þjóðin sem tilraunadýr

Í siglingu skipa er afar mikilvægt að skipstjórinn (stjórnmaálmenn) geri sér grein fyrir afleiðingum af þeirri stefnu sem siglt er eftir.  Ein alvarlegust mistök á umliðnum misserum og árum en að viðeigandi stofnanir og fyrirtæki - gerðu alvarlega mistök á sviði áhættugreiningar í stefnumörkum.  Þetta á m.a. við um þá peningastefnu sem tekin var upp 2001 - með fljótandi örmynt í gjörbreyttu og opnum fjármálamörkuðum.  Áhættan sem þessari stefnu fylgdi var skelfileg alveg frá byrjun og langt yfir öll viðmiðunarmörk og áhættumörk.  Því til viðbótar virðist sem engin viðvörunarkerf hafi verið eða séu til staðar til að vara við þessari áhættu innan viðeigandi eftirlitsstofnana - því ef svo hefði verið hefðu þessi viðvörunarkefi átt að fara í gang - hver svo sem skoðun einstakra aðila var innan þessara stofnana.  

Það að setja örmynt eins og íslensku krónuna á flot - á úthaf alþjóðlegra fjármálamarkaða - var hættulegasta og um leið skelfilegasta tilraun Íslandssögunnar - vegan þeirra miklu áhættu sem tekin var - þó ekki sé að finna stafkrók um þá áhættu í plöggum um þau plön frá þeim tíma.  Það sem er alvarlegara er að þolendur þessarar skelfilegu tilraunar - var þjóðin öll - sem einskonar tilraunardýr.  Það er lágmark í slikum tilraunum sem gerðar eru að þolendum sem gerð grein fyrir þeirri áhættu sem tekin er - og hvað það kann að kosta.  Þjóðinni hefur aldrei verið gerð gren fyrir áhættunni af örmyntinni krónunni og hvaða hætta stafi af svo smáum fljótandi gjaldmiðili á opnum aljóðlegum fjármálamörkuðum - þar sem allra verða er von. 

Afleiðing af þessri krónutilraun liggja nú fyrir -  í formi hruni fjármálakerfis, fyrirtækja og heimila - á sama tíma og traust og trúverðugleiki þjóðarinnar á erlendum mörkuðum hefur verið gerður að engu á svipstundu. Hvernig gat þetta gerst?         

Ef eitthvað er hægt að læra af fortíðinni á þessu sviði er það að gera verðu skýra grein fyrir áhættu - og líklegu kostnaði af þeirri stefnu sem verðu valin á sviði gjaldeyris og peningamála .

Þjóðin á heimtingu á því að vita hvaða áhætta er tekin ef framhald verður á núverandi stefnu þ.e. með krónuna og hvað það kann að kosta til viðbótar.

Þetta er eins og á skipi sem siglir stórlega laskað eftir nýlegt strand á fullri ferð í þoku og miklu óveðri  inn á hættusvæði þar sem vitað er að eru blindsker….. Áhöfn og farþegar eiga rétt á því að vita hvaða áhætta er tekin…og hvers vegna í ósköpunum - ef til er betri og öruggari leið …  

Einnig mætti líkja þessu við brennadi fjölbýlishús (þar sem þjóðin býr) - þar sem ekki er mögulegt að slökkva elda nema með hjálp utanaðkomandi aðila (Evru - Seðlabanka Evrópu).  En á sama tíma neitar yfirstjórn að kalla á hjálp (evru slökkviliðsins) þar sem þá er litið svo á að blokkin hafi misst sjálfstæðið. Engin önnur leið er þó til að slökkva þessa elda.  Í þeirri stöðu á þjóðin (íbúarnir) rétt á því að vita í hvaða hættu þeir eru.

1. Óbreytt krónustefna - líkleg þróun.

Hratt vaxandi fjöldagjaldþrot fyrirtækja og heimila.

Erlendir fjármálamarkaðir lokaðir - fyrir Íslandi - sem eykur á erfiðleika.

Ekki mögulegt að byggja upp traust á gjaldmiðilinn og fjármálakerfið, vextir erlendis gríðarlegir og lánalínur lokaðar

Mikilvægar atvinnugreinar lenda fljótlega í vaxandi erfiðleikum s.s. orku fyritæki - þar sem erl. fjármögnun er lokuð.

Afleiðing - þrot banka og þjóðar….

Niðurstaða - áhætta af þessari leið er skelfileg - og afleiðingar einnig… fyrir þjóðina!

2. Stefumörkun í átt að Evru og ESB.

Byggja má upp traust og trúverðugleika.

Samstaf við Seðabanka Evrópu - bakland fyrir krónuna þar til evra er tekin upp.

Lánamarkaðir erl. Opnast og vextir lækka hratt.

Grunnur kominn af aðgerðum fyrir endurreisn.

O.fl…..  Eina færa leið þjóðarinnar út út þeim ógöngum sem nú eru.

Nðurstaða - minnsta áhætta sem hægt er að taka - líkur á bata verulegar - og veruleg fyrr en ella. Ávinningur afar mikill fyrir þjóðina.

Höfundur er formaður Evrópusamtakanna

Íslenskt efnahagslíf hefur orðið fyrir miklu áfalli. Það hefur áhrif á alla þætti þjóðlífsins, heimilin, fyrirtækin, ríki og sveitarfélög. Ytri aðstæður fara að auki versnandi en svo virðist sem hinn vestræni heimur muni á næstu misserum takast á við djúpa efnahagslægð.
 Sjálfskaparvíti
Vandi okkar er að mörgu leyti erfiðari viðfangs og hefur alvar­legri áhrif en hjá öðrum þjóðum. Það sem hófst með fjármálakreppu og falli bankanna kom af stað gjaldeyris­kreppu og hruni krónunnar. Verðbólga rauk upp í kjölfarið og efnahagskreppa skall á með tilheyrandi samdrætti og atvinnu­­leysi. Loks sprakk ríkisstjórnin og pólitísk óvissa bættist við. Eigið fé fyrirtækja og heimila brennur hratt upp vegna verðtryggðra eða erlendra lána sem hækka upp úr öllu valdi. Því miður hefur þetta ástand orðið til að stórum hluta vegna okkar eigin aðgerða eða aðgerðaleysis. Við færðumst of mikið í fang og kiknuðum undan því.

Útflutningstekjur verða að vaxa
Öllum ætti að vera ljóst að hér þarf að snúa við blaðinu og taka úr sambandi þá þætti sem gera vanda okkar miklu verri en annarra þjóða. Það verður að skapa aðstæður sem gera okkur kleift að afla meiri tekna til þjóðarbúsins en við eyð­um. Raunar þarf að gera miklu meira en það því umtalsverð­an afgang þarf til þess að geta greitt niður erlendar skuldir og til skamms tíma skotið styrkari stoðum undir gengi krón­unnar. Útflutningstekjur þurfa einfaldlega að vera mun meiri en útgjöld vegna innflutnings.

Til þess að þetta sé hægt þarf öflug fyrirtæki sem skapa miklar útflutningstekjur um leið og mikill virðisauki verður af starfsemi þeirra hér á landi. Því fleiri og öflugri slík fyrirtæki sem við eigum og eignumst í framtíðinni því betra. Við ætt­um að hafa lært að skynsamlegt er að byggja á rekstri sem skapar stöðugar tekjur af sölu á vöru og þjónustu sem byggir á traustum viðskiptasamböndum.

Efla það sem við eigum
Hér megum við engan tíma missa. Þess vegna eigum við að einbeita okkur að því að byggja upp og örva þau fyrirtæki sem við eigum fyrir. Vissulega þarf að byggja upp nýtt. En hitt verður að vera í forgangi vegna þess að þar er unnt að ná árangri í gjaldeyrisöflun og verðmætasköpun mun fyrr.

Það er margt sem hægt er að gera í þessum efnum, svo sem að taka upp endurgreiðslukerfi vegna nýsköpunar- og þróunarstarfs, skattalega hvata vegna fjárfestingar, leyfa flýtifyrningar til þess að draga úr skattbyrði o.fl. o.fl. Í öllum hinum vestræna heimi er verið að dæla fé inn í hagkerfin til þess að örva atvinnulífið. Hjá okkur hagar svo til að við höf­um ekki ráð á því vegna þeirrar stöðu sem við höfum komið okkur í. Þess vegna verðum við að grípa til allra til­tækra ráða sem krefjast ekki stórra útláta úr tómum sameiginleg­um sjóðum.

Sem betur fer eigum við mörg fyrirtæki sem uppfylla þessi skilyrði vel. Mörg þeirra hafa því miður neyðst til þess á und­anförnum árum að byggja starfsemi sína upp í útlöndum í stað þess að taka vöxt sinn út hér á landi. Ástæða þess er einföld. Rekstrarskilyrði og efnahagsleg umgjörð á Íslandi hafa ekki gert þeim þetta mögulegt. Gengissveiflur, verðbólga, hátt vaxtastig og þensla hafa gert það óskynsamlegt og ómögulegt að taka út vöxt hér á landi.

Hugrekki er forsenda trausts
Til þess að íslensk fyrirtæki stækki hér á landi og erlend fyrirtæki og erlendir fjárfestar sjái sér hag í starfssemi hér þarf að byggja upp traust á íslensku efnahagslífi og efna­hags­­stjórn. Um þessar mundir er það í molum og tómt mál að tala um breytingar í þeim efnum nema með róttækum aðgerðum og breytingum.

Það er orðið kristaltært í hugum flestra, ekki síst þeirra sem standa í rekstri, að sú peningamálastefna sem við höfum rekið og þar með íslenska krónan sé úr sögunni. Stjórnvöld verða að taka af skarið í þessum efnum. Verði það ekki gert er verið að taka ákvörðun um að binda íslensku atvinnulífi og almenningi fótakefli sem verður dýrkeypt.

Eina raunhæfa leiðin til þess að skapa traust á nýju kerfi er að taka upp evru og ganga í Efnahags- og myntbanda­lagið sem heldur um evruna. Það er ómögulegt án þess að ganga í Evrópusambandið og stjórnvöld verða að hafa hug­rekki til þess að horfast í augu við það. Tal um aðra kosti er blekking.

18.2.2009

Nýlega heimsótti bandaríski frjálshyggjuprófessorinn Kenneth Rogoff  Ísland og flutti erindi á fundi norrænu forsætisráðherranna hér á landi. Dr. Rogoff er prófessor við Harvard háskóla og er í hópi þeirra hagfræðinga sem hafa boðað sem minnst ríkisafskipti. Í viðtali við Boga Ágústsson í þætti á RÚV lýsti hann þeirri skoðun sinni að upptaka evru væri ekki til bóta fyrir Ísland.

Ekki rökstuddi bandaríski prófessorinn þessa skoðun sína neitt sérstaklega. En flestir hagfræðingar sem hafa tjáð sig um þessi mál benda á að með evru þá væru vextir hér á landi 3-4%, verðtrygging og gengistryggð lán heyrðu sögunni til og þannig væru fyrirtæki og heimili í betri málum. Eina framlag Rogoff er að segja að ef við tökum upp evru — sem hann þvertekur ekki fyrir að gæti verið skynsamlegt í framtíðinni — þá þarf að  huga að skipulagi á vinnumarkaði þannig að laun verði sveigjanleg. Nú hafa krónulaun lækkað hér á landi undanfarna mánuði svo vinnumarkaður er sveigjanlegur hér. Það vakti líka athygli að síðar í þættinum hjá Boga viðurkenndi Dr.  Rogoff að hann hefði nú eiginlega ekki kynnt sér íslenskt efnhagslíf nægjanlega vel til að geta tjáð sig um íslenskar aðstæður!

Staðhæfingar Dr. Rogoff um að evran ætti sök á efnhagsvanda ýmissa Evrópuríkja eru ekki réttar. Vandamálin eru fyrst og fremst heimatilbúin m.a. ofvöxtur banka í  Írlandi og bóla á húsnæðismarkaði, Grikkir og Ítalir glíma við áragömul vandamál m.a. slaka í ríkisfjármálum og ósveigjanleika á vinnumarkaði. Þrátt fyrir þessi vandamál eiga þessi lönd ekki við gjaldeyriskreppu að stríða.

Guðni Ágústsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, hlustaði greinilega á þennan þátt og fór mikinn í Morgunblaðsgrein fyrir skömmu. Þar taldi hann það reginhneyksli að ekki hefði verið vakinn meiri athygli á þessu skoðunum prófessorsins frá Harvard. Undanfarin misseri hafa bæði þekktir fræðimenn og evrópskir stjórnmálamenn fært sterk rök fyrir því að evran myndi hjálpa Íslendingum upp úr þeirri lægð sem landið er nú í. Einnig hafa margir þessara fræðimanna fært rök fyrir því að við Íslendingar værum ekki í eins slæmri stöðu ef við hefðum haft gæfu til að taka upp evru þegar aðstæður voru hagstæðari fyrir okkur.

Þar má til dæmis nefna prófessorana William Buiter,og Robert Wade við London School of Economics, Anne Sivert við Birkebeck College í London, Michael Porter prófessor við Harvard og Göran Persson, fyrrum forsætisráðherra Svíþjóðar. Allir hafa þessir einstaklingar kynnt sér íslenskt efnahagslíf og íslenskar aðstæður í þaula og ættu því að vita um hvað þeir eru að tala. Einnig má hér telja upp nánasta alla virtustu hagfræðinga Íslands meðal annars Gylfa Zoega, Þorvald Gylfason, Ásgeir Jónsson, Katrínu Óladóttur, Eddu Rós Karlsdóttir, Friðrik Már Baldursson,  og Ólaf Ísleifsson.

Ég hef ekki orðið var við að Guðni hefði miklar áhyggjur af því að skoðunum þessara manna og kvenna hefði ekki verið haldið nægjanlega mikið á lofti. En einhvern vegin hefði maður samt haft á tilfinningunni að félagshyggjumaðurinn Guðni Ágústsson ætti meiri samleið með hófsömum evrópskum miðjumönnum en bandarískum hægrimanni!En það er víst svo margt skrýtið í kýrhausnum í heiminum um þessar mundir. Hins vegar er það staðreynd að sjálfstæðar fljótandi örmyntir geta dafnað í góðæri en ekki þegar kreppir að við skilyrði frjálsra fjármagnsflutninga.

Höfundur er formaður Evrópusamtakanna.

MBL, 15.3.2009