Eftir að landsfundi Sjálfstæðisflokksins var frestað um tvo mánuði er eins og öll umræða um Evrópu hafi horfið. Fram að þeim tíma var kröftugt starf í málefnanefndum flokksins og sérstök Evrópunefnd hélt fundi um málið út um allt land. Hugmyndin hafði verið sú að nefndin skilaði áliti fyrir landsfundinn. Síðan hefur nánast ekkert gerst í þessum málum.
Samfylking taldi það stjórnarslitamál, ef Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti ekki aðildarumsókn á landsfundi. Ingibjörg Sólrún sagðist ekki hafa verið að hóta neinu heldur væri sjálfhætt, ef flokkarnir gengju ekki í takt í málinu. Í kjölfarið myndaði Samfylkingin stjórn með VG og talar um að halda samstarfi áfram eftir kosningar. Evrópa er gleymd.
Sjálfstæðisflokkurinn hikaði
Fráfarandi formaður Sjálfstæðisflokksins var tregur til að taka af skarið í Evrópumálum. Sagðist telja landinu best borgið utan Evrópusambandsins (ES) en þó mætti ekki útiloka neitt. Sennilegast virtist að flokkurinn hefði valið framsóknarlega stefnu. Samþykkt að hefja mætti umræður með svo miklum skilyrðum að endurskrifa þyrfti stofnskrá ES til þess að þóknast mætti Íslendingum.
Geir H. Haarde lýsti því yfir að nauðsynlegt sé að fá botn í umræðuna. Það er auðvitað rétt. Hann og margir fleiri virðast samt óttast að Sjálfstæðisflokkurinn muni klofna, ef tekin er ákveðin afstaða. Þess vegna sé skynsamlegast að beita þeirri aðferð að taka ekki eindregna afstöðu á annan hvorn veginn. Hópur innan flokksins sem nefndur hefur verið Heimastjórnarflokkurinn hefur tekið mjög einarða afstöðu gegn Evrópusambandinu. Ekki aðeins gegn þeirri Evrópu sem blasir við núna heldur líka þeirri Evrópu sem gæti orðið, því að hægt væri að breyta reglum Íslendingum í óhag.
Hvers vegna Evrópusambandið?
Meginástæðurnar eru tvær. Íslendingar þurfa efnahagslegan stöðugleika og þeir þurfa pólitískan stöðugleika. Þeir sem töluðu háðslega um að þeir sem vildu losna við krónuna væru lýðskrumarar hafa látið minna í sér heyra að undanförnu en áður. Allir vita að hrun krónunnar hefur leitt af sér 10% atvinnuleysi, 20% verðbólgu, 30% eignatap og 40% hækkun skulda. Hlutabréfamarkaðurinn hefur fallið um 95%. Vextir eru enn þeir hæstu á byggðu bóli að frátöldu Zimbabve.
Samt leyfa menn sér enn að tala um að í Evrópusambandinu sé ekki allt í besta lagi eins og að það sanni að Íslendingum sé betur borgið utan þess. Auðvitað er ekki allt í besta lagi. Í heiminum er dýpsta kreppa eftirstríðsáranna. Hins vegar eru engin dæmi um áföll af því tagi sem Íslendingar hafa lent í. Hér á landi lendir almenningur strax í feninu vegna þess að sjálfur gjaldmiðillinn brást. Um það þarf ekki að deila.
Þegar Bandaríkjamenn ákváðu að fara af landi brott með herlið sitt var ljóst að hinu nána sambandi Íslendinga og þeirra var lokið. Sambandi sem hafði verið grundvöllur utanríkisstefnu Íslendinga frá stríðslokum. Að undanförnu hefur komið í ljós að hin grunnstoð samskipta við útlönd, Norðurlandasamvinnan, er líka farin að bresta.
Íslendingar verða að ákveða hvar þeir vilja skipa sér í sveit í framtíðinni. Þar kemur ekkert annað til greina en Evrópusambandið. Draumur VG um bandalag við Noreg kveikir í besta falli bros, í versta falli meðaumkun.
Og hikar enn
Sjálfstæðismenn sem hyggjast gefa kost á sér til forystu í framtíðinni hafa að undanförnu beðist afsökunar á því að hafa ekki verið árvökulli, meðan bankakerfið brotlenti á einkaþotu. Það er nauðsynlegt að fara með hreinskiptnum hætti yfir mistök í fortíðinni, fortíð þar sem gagnrýni og opinská umræða voru ekki vel liðin.
Aðeins eru tveir kostir í boði. Framtíð með krónunni, þar sem búast má við gengisfellingu með tilheyrandi eignaupptöku á nokkurra ára fresti. Krónu sem útlendingar óttast svo mjög að þeir munu aldrei vilja fjárfesta í íslenskum atvinnurekstri. Krónu sem býður upp á svo háa vexti að íslensk fyrirtæki geta ekki keppt við útlend. Krónu sem einangrar landið og ýtir ungu fólki af atvinnumarkaðinum. Þessari framtíð fylgir pólitísk eyðimerkurganga.
Hinn kosturinn er innganga í ESB og evrópska myntbandalagið. Vextir og verðbólga verða eins og í nágrannalöndunum. Íslendingar munu taka þátt í pólitískum ákvörðunum sem varða þjóðina um langa framtíð.
Sjálfstæðismenn verða annaðhvort að velja annan hvorn þessara kosta eða benda á aðrar leiðir. Ekki humma og hía eins og þeir hafa gert heldur koma með annan trúverðugan kost. Þeir sem hika nú ættu strax að búa sig undir næstu afsökunarbeiðni til þjóðarinnar.
Samfylkingin stillti Evrópusambandinu upp sem “sínu máli” gagnvart Sjálfstæðisflokknum. Þá var það stjórnarslitamál. Þegar hún ákvað að fara í langtímasamstarf með Vinstri grænum varð hún ekki lengur trúverðugur kyndilberi Evrópu.
Kannski er málið svo stórt að það er stjórnmálamönnum ofviða. Líklega er réttast að kjósa um aðildarumsókn samhliða alþingiskosningum í vor. Samþykki þjóðin að sækja um aðild hafa ráðin þar með verið tekin af stjórnmálaflokkunum. Ef ekki væri það þjóðin sjálf sem hefði ákveðið að hér eigi að vera annars flokks þjóðfélag til frambúðar.
Við eigum ekki að sækja um aðild að Evrópusambandinu fyrir Samfylkinguna heldur fyrir framtíðina. Þeir sem vilja ganga til liðs við nágrannaþjóðirnar og ná þannig efnahagslegum og pólitískum stöðugleika eru ekki stuðningsmenn Evrópu heldur stuðningsmenn Íslands. Kjósum um aðildarumsókn og leyfum þjóðinni að tala. Ég treysti þjóðinni miklu betur til þess að taka rétta ákvörðun en stjórnmálamönnunum.
Höfundur er framkvæmdastjóri Talnakönnunar.
Birt í Fréttablaðinu, 11.3.2009
EFTIR þunga þögn í fimmtán ár eru íslenskir stjórnmálaflokkar að vakna til lífsins um þann alvarlega bráðavanda sem við stöndum frammi fyrir í gjaldmiðilsmálum. Samfylkingin ein flokka hafði tekið þessi mál til umfjöllunar og leitt til lykta með afgerandi hætti. Sótt skyldi um aðild að Evrópusambandinu og um samninginn kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu.Þögn flokkakerfisins um Evrópumál tengist ótta flokkanna við að gera Evrópumálin upp í skugga átaka innan þeirra. Því flestir gera sér grein fyrir því að í rauninni eigum við einungis tvo kosti í gjaldmiðilsmálum; núverandi fyrirkomulag um aðra tilraun með fljótandi krónu eða aðild að ESB og Myntbandalagi Evrópu.
Það voru stór og dýrkeypt mistök síðustu ríkisstjórnar að setja Evrópumálin til hliðar. Við því vöruðum við mörg. Örmynt í umhverfi landamæraleysis á fjármálamörkuðum og stórs fjármálakerfis bar alltaf hættuna í sér. Það blasti við öllum og við hrun krónunnar fyrir að verða ári síðan var þessi háski öllum ljós.
Efnahagslegt fullveldi
Leiðin til þess að endurheimta efnahagslegt fullveldi þjóðarinnar og koma okkur út úr efnahagsvandanum felst tvímælalaust í því að mínu mati að sækja um aðild að ESB. Með því móti skapast strax samningsstaða um aðkomu ESB að því að koma verði aftur á krónuna þar til tenging krónu og evru kemst formlega á. Fyrst í gegnum EMR 2 og síðan aðild að EMU. Þetta er stærsta einstaka verkefni stjórnmálanna og það má ekki gerast að í ótta sínum við átök þaggi þeir flokkar sem málið flýja það niður í aðdraganda kosninga.Afkoma allra íslenskra heimila og fyrirtækja hvílir á því hvaða afstöðu flokkar og kjósendur taka til Evrópumálanna í kosningum vorsins. Stöðugur gjaldmiðill, afnám verðtryggingar og lágt vaxtastig eru án vafa mikilvægustu baráttumál dagsins í dag. Þau nást ekki fram nema með gjaldmiðilsbreytingum.
Engin evra án aðildar
Ýmsir hafa gælt við þann möguleika að hægt væri að komast að þeirri niðurstöðu á pólitískum vettvangi að einhliða upptaka á evru sé möguleg. Því hefur ESB margsvarað skýrt og eindregið. Sú leið er ófær af pólitískum sökum. Einhliða upptaka evru er því óraunhæf, nema sem tímabundin aðlögun að aðild að ESB og EMU. Af þeim sökum eru kostirnir skýrir. Valkostirnir eru aðeins tveir, annaðhvort höldum við fast og óhikað við markaða peningastefnu og íslensku krónuna eða setjum stefnuna með afgerandi hætti á aðild að ESB og í kjölfarið EMU.Fyrr í vetur voru kynntar rannsóknir fjögurra háskólastofnana á vegum Viðskiptaráðuneytisins á umfangi og áhrifum af svokallaðri evruvæðingu, eða sjálfkrafa upptöku evru og annarrar erlendrar myntar á Íslandi. Í ársbyrjun 2008 ákvað viðskiptaráðuneytið að styrkja háskólastofnanirnar fjórar til rannsókna á þessu fyrirbæri og var afraksturinn kynntur á vel sóttri ráðstefnu sem ráðuneytið hélt í samstarfi við Háskólana á Bifröst og í Reykjavík.
Mikill samhljómur var í máli Friðriks Más Baldurssonar, Eiríks Bergmanns Einarssonar og Emils B. Karlssonar sem allir fjölluðu um ofangreint viðfangsefni frá ólíkum hliðum.
Að mati Friðriks Más eru kostirnir í raun aðeins tveir. Annaðhvort af-evruvæðing hagkerfisins eða full evruvæðing þess með upptöku evru sem myntar. Óbreytt stefna sem hægt og bítandi hefur leitt til aukinnar notkunar erlendra gjaldmiðla á fjármagnsmarkaði, vinnumarkaði og vörumarkaði, sé til þess gerð að grafa undan fjármálastöðugleika og skapa frekari óstöðugleika í þjóðarbúskapnum. Eiríkur Bergmann taldi að evruvæðing væri óheppilegasti kosturinn í peningamálum, að í henni fælust flestir gallar upptöku evru en án ávinnings af EMU aðild og tók Emil í svipaðan streng.
Auk þeirra þriggja hélt Peter Dyrberg, forstöðumaður Evrópuréttarstofnunar HR, erindi um lagalega færar leiðir til tengingar Íslands við evru. Niðurstaða hans var mjög skýr og á sömu lund og skilaboð Joaquín Almunia degi síðar. Ekki er lagaleg stoð í sáttmála sambandsins til upptöku evru án aðildar að ESB.
Lærdómur af rannsóknunum
Lærdómur þessara rannsókna er skýr og á að leiða okkur áfram í umræðunni um framtíðarfyrirkomulag peningamála. Í fyrsta lagi er ljóst að fyrir því eru alvarlegar lagalegar hindranir að Íslandi bindist EMU án aðildar að ESB. Teljast verður nær útilokað að svo víðtæk pólitísk samstaða geti myndast innan ráðherraráðs ESB að sáttmála Evrópusambandsins verði breytt í þágu Íslands. Sérstaklega ef fyrir liggur að Íslendingar kæra sig ekki um fulla aðild að Evrópusambandinu.Í öðru lagi eru sterkar vísbendingar um að hægt og bítandi sé Ísland að færast í átt að evruvæðingu sem getur haft alvarlegar efnahagslegar afleiðingar. Fræðimenn hafa haft uppi alvarleg varnaðarorð og hvatt stjórnvöld til að taka af skarið áfram eða aftur á bak.
Það er ábyrgðarhluti að stuðla að óbreyttu ástandi þegar í því felast stórar hættur og mikilvægt að mörkuð verði skýr stefna til framtíðar. Það er ekki aðeins gert til að skapa framtíðarhagvaxtarskilyrði heldur einnig til að lægja öldur í efnahagslífinu nú, því óvissa um framtíðarfyrirkomulag í peningamálum fælir fjárfesta frá landinu.
Á flokksstjórnarfundi Samfylkingarinnar í fyrra átti Jónas Haralz, fyrrverandi bankastjóri, kollgátuna að mínu mati um hvaða skref ber að taka. Hans skoðun er sú að eina leiðin til að ganga úr skugga um hvað í aðild að Evrópusambandinu felst sé að hefja aðildarviðræður. Ef samningsniðurstaðan verður slíkum annmörkum háð að þjóðin sættir sig ekki við, þá og fyrst þá er eðlilegt að leita sérstakrar úrlausnar fyrir Ísland um aðild að EMU án fullrar aðildar að sambandinu.
Höfundur er þingmaður Samfylkingarinnar.
Greinin birtist í MBL, 2.mars 2009
Eins og okkar ágætu þjóð hættir til þá hefur umræðan um Evrópusambandið og hagsmuni Íslands farið út um víðan völl undanfarið og að mörgu leyti misst marks. Hún hefur til að mynda í engu beinst að þeim þáttum sem voru til umfjöllunar á merkri ráðstefnu sem Samband ísl. sveitarfélaga hélt í samvinnu við samgöngu- og iðnaðarráðuneytið í Borgarnesi á dögunum um íslensk byggðamál á krossgötum.
Úr þessu vill ríkisstjórnin bæta og hefur því skipað sérstaka nefnd undir formennsku Smára Geirssonar, sem kunnur er af sveitarstjórnarstörfum sínum, til að fara yfir byggðastefnu ESB og þá hagsmuni sem þar kunna að vera í húfi fyrir Ísland. Ástæða er til þess að vekja sérstaka athygli á því að þau ríki ESB sem við helst berum okkur saman við verja almennt stærstum hluta þess fjár sem kemur úr hinum sameiginlegu sjóðum ESB í byggðaáætlanir sínar til verkefna á sviði rannsókna og þróunar.
Það vekur auðvitað athygli þegar kafað er ofan í þessa þætti innan Evrópusambandsins hve gríðarlegu fjármagni er veitt til uppbyggingar í hinum dreifðu byggðum aðildarríkja. Þannig er gert ráð fyrir að á tímabilinu 2007 til 2013 verji ESB úr sínum sameiginlegu sjóðum alls um 350 milljörðum evra til þessa málaflokks auk 70 milljarða evra sem sett eru í sérstök byggðaverkefni í landbúnaðarhéruðum.
Stórt framfaraskref
Vissulega fara um 2/3 þessa fjármagns til þeirra ríkja og svæða sem lakast standa efnahagslega í A-Evrópu og á Spáni, Grikklandi og Portúgal. Eftir stendur hins vegar verulegt fjármagn til annarra svæða innan ESB sem reynst gæti Íslandi mikilvægt ef á reyndi. Nefni ég hér sem dæmi að Írar fá til ráðstöfunar 750 milljónir evra eða á annað hundrað milljarða króna á þessu tímabili og frændur okkar Finnar tvöfalt meir. Á móti þessu framlagi koma svo framlög ríkjanna sjálfra.
Við aðild Finna var sérstakt tillit tekið til þess hversu dreifbýlt landið var og fengu þeir hærri byggðastyrki fyrir vikið. Í Finnlandi búa að meðaltali 17 íbúar á hvern ferkílómetra, en einungis 3 á Íslandi og innan við 1 að meðaltali, ef hægt er að taka þannig til orða, sé litið til Íslands utan höfuðborgarsvæðisins.
Í þessu felast gríðarlega spennandi möguleikar. Við erum reynsluboltar á þessum sviðum; okkar fólk á vísinda- og rannsóknasviðinu hefur sýnt áræði og er eftirsótt í samstarfsverkefnum í áætlunum ESB. Það verður ekkert öðru vísi í byggðamálunum.
Það ber heldur ekki að undanskilja að við höfum tekið þátt í afmörkuðum verkefnum undir Norðurslóðaáætlun ESB undanfarin ár og Ísland komið þar að alls 28 aðalverkefnum. Það vekur auðvitað sérstaka athygli að þar voru lykilaðilar hér á landi af landsbyggðinni. Þessi verkefni skilja eftir sig reynslu, þekkingu og umfram allt tækifæri til frekari sóknar fram á við. Þetta staðfestir einfaldlega að okkur munu verða allir vegir færir innan ESB og aðild mun verða stórt framfaraskref fyrir hinar dreifðu byggðir landsins, eins og margir sem mest hafa unnið að mótun byggðastefnu í landinu hafa raunar lengi haldið fram.
Er það ekki þess virði að við höfum þetta í huga og skoðum þetta nánar þegar við metum kosti og galla þess að stíga skref í átt til aðildar að ESB? Hér er að finna slagkraft fyrir byggðirnar. Þetta gerir engin kraftaverk en ef við sækjumst eftir frekari fjölbreytni, traustari grundvelli, festu og stöðugleika sem hvatningu fyrir fyrirtæki og einstaklinga til að helga sig uppbyggingu á landsbyggðinni þá er þarna leið til að feta.
Útflutningshugsun í öndvegi
Í kjölfar krónu- og bankahruns þurfum við nú á næstu árum að einbeita okkur að útflutningshugsun og leggja af hugarfar útrásarvíkingsins. Hagfræði næstu ára er einföld:
Við þurfum að flytja meira út en inn og nota mismuninn til þess að greiða niður skuldir og efla okkar hag. Við þurfum að skapa ný störf í sjávarútvegi, iðnaði og ferðaþjónustu sem verða aflvélar atvinnulífsins á næstunni. Til þess að svo geti orðið þá verður að skapa traust á gjaldmiðlinum sem við notum og bærilegan stöðugleika í efnahagslífinu svo útflutningsfyrirtæki leggi í að fjölga starfsfólki á Íslandi. Við getum ekki látið íslensk fyrirtæki keppa í klofstígvélum krónunnar í spretthlaupinu á mörkuðum heimsins. Eina færa leiðin er Evrópuleiðin að upptöku evru sem framtíðargjaldmiðli.
Landsbyggðin gegnir lykilhlutverki í atvinnulífi næstu ár enda hefur fólksflutningum þaðan linnt og straumurinn er jafnvel að snúast við miðað við tölur síðasta árs. Þar er samansöfnuð þekking sem snýr að okkar auðlindum og nýtingu þeirra en þar tel ég að mikilvægir möguleikar liggi enn hvort heldur við horfum til sjávar eða lands. Mikið hefur verið rætt um hagsmuni sjávarútvegsins sem skiptir sköpum fyrir byggðir landsins. Það er mitt mat að hámörkun á virði okkar sjávarauðlinda verði ekki náð nema með fullum og óheftum aðgangi að okkar stærsta markaði innan Evrópusambandsins fyrir sjávarafurðir.
Ný atvinnutækifæri
Hafa ber í huga að gríðarleg verðmætaaukning hefur orðið í útflutningi okkar á sjávarafurðum á Evrópumarkað undanfarin ár. Við höfum nýtt okkur afar vel þá opnun markaða ESB sem varð í lok tíunda áratugarins með afnámi heilbrigðiseftirlits á landamærum. Það gerði okkur kleift að markaðssetja beint vörur í dýrari kanti markaðarins sem skilaði okkur enn meiri tekjum. Aflasamdrátt unnum við upp með meiri gæðum.
Þessi verðmæti má enn auka en til að svo megi verða hljótum við að horfast í augu við það að aðild að ESB er óhjákvæmileg. Í vaxandi fullvinnslu sjávarfangs felast nýir tekjumöguleikar og ný atvinnutækifæri sem án efa gætu skapast um landsbyggðina með fullum og tollfrjálsum aðgangi að markaði ESB.
Það bendir margt til þess að við fáum viðunandi lausn í samningum við ESB um stjórnun fiskveiðiauðlindarinnar. Ekki bara sérlausnir annarra ríkja sem sótt hafa um aðild heldur liggur fyrir að ESB vill þróa sína sjávarútvegsstefnu í átt að okkar og Norðmanna. Við verðum fyrirmyndin við endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar árið 2012.
Fullkomið tollfrelsi þýðir ekki bara hálfur milljarður í lægri tolla miðað við núverandi útflutningsmynstur. Stóraukin tækifæri til aukinnar fullvinnslu og meiri verðmætaaukningar skapast. Við aðild myndi allt pappírsvesen á landamærum ESB hverfa algjörlega. Það yrði jafnauðvelt að flytja fisk frá Vestmannaeyjum til Bremen og frá Eyjum til Þorlákshafnar. Hversu mikill kostnaður og tími myndi sparast við þessa breytingu?
Ný sóknarfæri
Mér er kunnugt um að fyrir nokkrum árum leitaði útflutningsfyrirtæki til utanríkisþjónustunnar með rangtollun frá einu aðildarríkja ESB uppá vasann. Reikningurinn hljóðaði upp á milljón evra og hafði staðið í lögfræðingsstappi í meira en ár. Eitt dæmi af mörgum sem leystist reyndar farsællega. En ég bendi bara á þetta og fullyrði að framlegðaraukningin við það að losna við pappírsfarganið hleypur örugglega á mörg hundruð milljónum og sennilega á nokkrum milljörðum.
Ég hvet því sjávarútveginn hringinn í kringum landið að íhuga alvarlega þau sóknarfæri sem felast í því að verða fullgildur aðili að okkar stærsta markaði og í fyllingu tímans með einn gjaldmiðil á þeim markaði. Þegar upp er staðið mun það verða okkar atvinnulífi og heimilum til mestra hagsbóta. ESB-aðild leysir grundvallarvandamál sem við er að etja í íslenskum þjóðarbúskap og þótt hún kunni að valda okkur vissum vanda á sumum sviðum þá er þar um að ræða viðráðanlega aðlögun og úrlausnarefni sem við getum glímt við. Á Evrópuleiðinni er mikilvægast að við höldum til haga og verjum þá lykilhagsmuni sem tengjast okkar auðlindum og nýtingu þeirra. Þar eru góðar líkur á að hagfelld niðurstaða geti náðst enda þótt margir haldi sig við það í lengstu lög að semja við sjálfa sig um annað.
Höfundur er ráðherra utanríkis og iðnaðarmála og varaformaður Samfylkingarinnar.
Fréttablaðið, 25.2.2009.
Þann 4. desember 2008 birtist leiðari í MBL þar sem höfundur fjallar um nauðsyn þess að Ísland taki upp nýjan gjaldmiðil. Þar segir meðal annars:
,, Ísland þarf nýjan gjaldmiðil, þótt hann fáist ekki strax. Nærtækasti kosturinn er evran, sem Ísland gæti fengið einhverjum árum eftir inngöngu í Evrópusambandið. Strax eftir inngöngu í ESB gæti Ísland hins vegar átt kost á þátttöku í myntsamstarfi sambandsins, ERM II, sem fæli í sér stuðning Seðlabanka Evrópu við gengi krónunnar.
Yfirlýsing um að Ísland stefni að ESB-aðild og upptöku evru myndi strax virka í þá átt að styrkja tiltrú umheimsins á íslenzku efnahagslífi. Krónan myndi njóta þess. Þannig er það í raun forsenda þess að krónan hjari næstu árin, að taka ákvörðun um evruna.
Flestir hljóta hins vegar að vera farnir að sjá að áframhaldandi líf með krónunni er óbærilegt fyrir íslenzk fyrirtæki og almenning og útheimtir hömlur af því tagi sem Alþingi hefur samþykkt.”
Evrópusamtökin.
