“Að vera á móti evrunni er eins og að vera á móti internetinu!” sagði finnski utanríkisráðherran á norrænni ráðstefnu um Evrópumál í Osló fyrr á þessu ári. Ummælin lýsa að mínu mati vel þeirri stöðu sem uppi er í gjaldeyrismálum, ekki bara fyrir Ísland heldur fyrir öll lítil vestræn hagkerfi sem eru þátttakendur í alþjóðavæðingunni.

Gengisáhætta er kostnaðarsöm fyrir fyrirtæki og miklar gengissveiflur draga úr viðskiptum milli landa. Það er alls ekki sjálfgefið að hægt sé að fullnýta kosti alþjóðavæðingarinnar ef heimamyntin er sveiflugjörn og hvergi gjaldgeng nema í héraði. Slíkt hagkerfi verður ávallt viðkvæmt fyrir utanaðkomandi áföllum, eins og reynsla okkar Íslendinga af alþjóðlegu lausafjárkreppunni sýnir. Áhættan er mikil og kostnaður fyrirtækja og einstaklinga sömuleiðis.

Fyrir Ísland er umræðan um evruna eðlilegt framhald af þróun síðustu 15-20 ára. Þjóðfélagið hefur gjörbreyst við EES-aðild, opnun fjármagns- og vinnumarkaðar, einkavæðingu og aðrar kerfislægar breytingar. Kerfisbreytingarnar gerðust á sama tíma og ytri skilyrði voru okkur hagfelld, erlendir vextir lágir, verðlagning evrópskra fyrirtækja hagstæð og aðgangur að fjármagni nægur. Hér hefur verið kjörumhverfi til vaxtar og íslensk fyrirtæki hafa mörg náð undraverðum árangri. Actavis, Marel og Össur, sem öll eiga sterkar rætur á heimamarkaði, hafa t.d. náð umtalsverðri markaðshlutdeild á heimsvísu, hvert á sínu sviði. Bankarnir hafa einnig vaxið gríðarlega, en einnig fyrirtæki í öðrum geirum - eins og t.d. líftækni. Atvinnumöguleikar Íslendinga eru nú fjölbreyttari en áður, sérfræðistörfum hefur fjölgað og lífskjör eru betri.

Með alþjóðlegu lausafjárkreppunni hafa orðið kaflaskil í íslenskum efnahagsmálum. Tímabil hraðs vaxtar erlendis er lokið, a.m.k. í bili. Hjá fyrirtækjunum tekur við úrvinnsla og aðlögun að breyttum aðstæðum. Þetta er eðlileg þróun í lífshlaupi allra fyrirtækja og þjóða, þótt auðvitað hafi ekki verið fyrirséð að alþjóðleg lánsfjárkreppa yrði kveikjan að breytingunum. Þörfin fyrir stöðugt rekstrarumhverfi minnkar alls ekki við þessar nýju aðstæður, þvert á móti. Ljóst er að alþjóðleg fyrirtæki munu færa sífellt stærri hluta starfseminnar úr landi ef sveiflur í gengi verða viðvarandi miklar. Þetta gæti t.d. átt við um rannsóknarstarf, þróun og yfirstjórn. Með flutningi úr landi eru fyrirtækin ekki bara að sækjast eftir gengisstöðugleika fyrir reksturinn, heldur að auka aðgang sinn að alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum - bæði hvað varðar lánsfé og hlutafé. Það er staðreynd að íslenska krónan hefur fælt margan erlendan fjárfestinn frá því að fjármagna íslensk fyrirtæki. Þetta er óviðunandi staða fyrir alþjóðleg fyrirtæki sem þurfa sífellt að fjárfesta til að viðhalda stöðu sinni á heimsvísu. Íslensk fjármálafyrirtæki standa auk þess frammi fyrir því að hafa ekki óvéfengjanlegan aðgang að lánveitanda til þrautavara, þ.e. seðlabanka sem getur prentað alþjóðlega peninga. Samkeppnishæfni íslenskra fjármálafyrirtækja er að þessu leyti skert og að óbreyttu geta þau ekki vaxið frekar. Í raun er líklegt að þau þurfi að draga saman seglin, eða jafnvel flytja einhvern hluta starfseminnar til útlanda.

Ekkert af ofantöldu krefst þess að við skiptum um mynt, en gefur ríka ástæðu til að skoða málið. Myntin okkar stendur í vegi fyrir framþróun á ákveðnum sviðum og við þurfum að vera meðvituð um það. Ákvarðanir eða ákvörðunarleysi í gjaldeyrismálum munu ráða miklu um framhaldið; hvaða atvinnugreinar og hvaða störf verða hér eftir 5 til 10 ár. Umræðan um evru og þar með Evrópusambandsaðild er því ekki bara eðlilegt framhald af því sem orðið er, heldur nauðsynlegt framhald - hver sem niðurstaðan verður.
Hafa þarf í huga að sumir af helstu kostum krónunnar eru ekki þeir sömu og áður. Meðal mikilvægustu raka fyrir sjálfstæðri mynt er að hún getur hjálpað ef stóráföll dynja yfir. Dæmi um slík áföll væri hrun fiskistofna eða náttúruhamfarir sem eyðileggja virkjanir eða önnur framleiðslutæki og kippa þannig stoðunum undan tekjumöguleikum þjóðarinnar. Snörp veiking krónunnar myndi milda mjög afleiðingar slíkra áfalla, með því að bæta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum. Nú hafa tímarnir breyst og flest bendir til þess að krónan geti verið sjálfstæð uppspretta stóráfalla. Sviptingar á alþjóðamörkuðum geta valdið gríðarlegum sveiflum í gengi krónunnar og breytt aðgengi fyrirtækja og heimila að fjármagni á einni nóttu. Slíkar sveiflur valda stórskaða. Þær draga þróttinn úr atvinnulífinu, sem aftur kann að draga úr aðgengi Íslands að alþjóðlegum fjármálamörkuðum.

Önnur mikilvæg rök fyrir sjálfstæðri mynt eru að hún gerir okkur kleift að beita vöxtum við hagstjórn. Margoft hefur verið bent á hvað það sé mikilvægt fyrir hraðvaxta Ísland að þurfa ekki að búa við peningamálastjórn hægvaxta Evrópu - þ.e. lága vexti þegar þörf er á háum vöxtum. Víðtæk verðtrygging hér á landi, ófullkominn skuldabréfamarkaður og fyrirkomulag við fjármögnun húsnæðislána er hins vegar með þeim hætti að stýrivextir hafa þurft að hækka gríðarlega til að ná fram umdeildum áhrifum á neyslu og fjárfestingar. Reynslan sýnir að þessi aðferðafræði er bæði erfið og kostnaðarsöm, sérstaklega þegar alþjóðlegir skammtímavextir eru lágir og áhættuvitund sljó, eins og verið hefur undanfarin ár. Landið er berskjaldað fyrir áhlaupum spekúlanta og krónan berst eins og lauf í vindi, með tilheyrandi áhrifum á atvinnulíf og heimili. Sem sagt: þegar upp er staðið er afar erfitt fyrir lítið land að keyra sjálfstæða peningastefnu.

Alþjóðlega lausafjárkreppan hefur svo sannarlega skerpt línurnar í gjaldeyrismálum. Málefni sem við töldum að við hefðum mörg ár til að taka afstöðu til krefjast nú tafarlausrar athygli og úrlausnar. Alþjóðaumhverfið hefur breyst, spurningarnar hafa breyst og valmöguleikarnir eru ekki þeir sömu og áður. Allt eru þetta einkenni hraðrar alþjóðavæðingar og síbreytileika. Í svona umhverfi hafa ákvarðanir tilhneigingu til að taka sig sjálfar ef enginn tekur af skarið. Þetta á ekki síst við um ákvarðanir sem við komum ekki auga á að þurfi að taka, eða neitum að horfast í augu við að þurfi að taka. Það að vera á móti evruumræðu er svo sannarlega eins og að vera á móti internetinu.

Edda Rós Karlsdóttir er hagfræðingur og forstöðumaður greiningardeildar Landsbankans

Greinin birtist í Markaðnum, fylgiriti Fréttablaðsins 28. maí 2008

Könnun Viðskiptaráðs á meðal aðildarfyrirtækja ráðsins sýnir að 63% þeirra hafa misst trú á íslenzku krónunni og vilja annan gjaldmiðil.

Langflestþeirra vilja taka upp evru í staðinn.Hins vegar gætir greinilega enn ákveðins óraunsæis í atvinnulífinu umleiðina til að taka upp evru. Þannig segjast aðeins tæplega 32% aðildarfyrirtækjanna hlynnt aðild að Evrópusambandinu; mörg kjósa frekar einhliða upptöku evrunnar. Á viðskiptaþingi í gær kom þó afar skýrt fram í máli nærri allra, sem þar tóku til máls, að einhliða upptaka evru væri hvorki raunhæfur né skynsamlegur kostur. Kostirnir væru aðeins tveir; að halda í krónuna, sem nýtur æ minni stuðnings, eða að ganga í Evrópusambandið og fara þannig inn á evrusvæðið „inn um aðaldyrnar“ eins og Jürgen Stark, stjórnarmaður í Seðlabanka Evrópu, orðaði það.

Sú leið er líka í niðurstöðum skýrslu Viðskiptaráðs um gjaldmiðilsmálin sögð hagkvæmasti kosturinn af þeim, sem skoðaðir voru. Í ljósi þess þurfi að skoða til hlítar hagrænar afleiðingar þess ef Ísland gengi í Evrópusambandið.

Í þeirri skýrslu, svo og í máli Starks og Richards Portes, hagfræðiprófessors sem hefur komið talsvert við sögu efnahagsmála hér á landi að undanförnu, komu kostirnir við upptöku evrunnar skýrt fram. Að sama skapi voru hætturnar við hægfara, óformlega upptöku evru eins og þá, sem nú á sér stað hér á landi, útmálaðar. Þá þróun er ekki hægt að stöðva með því að ríghalda í krónuna; það framlengir aðeins núverandi ástand.

Eina leiðin til að skýra línurnar er formleg evruvæðing. Portes var sá eini, sem tók til máls á viðskiptaþinginu, sem taldi koma til greina að taka upp evruna einhliða – en tók fram
að í framhaldinu ættu menn að velta fyrir sér aðild að Evrópusambandinu!

Geir H. Haarde forsætisráðherra talaði af raunsæi um að aðeins væru tveir kostir í stöðunni. Og hann lýsti sig reiðubúinn að ræða gjaldmiðilsmálin, en tók fram að upptaka evru ætti ekki að vera einhver trúarsetning. Það er auðvitað rétt. Þessi mál á að ræða af raunsæi og eingöngu með hagsmuni íslenzks efnahagslífs fyrir augum. En er þá raunsætt að gefa sér niðurstöðu umræðnanna fyrirfram, eins og forsætisráðherra gerði, þegar hann tók fram að ríkisstjórnin myndi ekki sækja um aðild að ESB og þar með taka upp evruna?

Á meðan forsætisráðherra finnur ,,engan þrýsting” bruna forráðamenn íslenskra alþjóðafyrirtækja fram úr lýðræðislega kjörnum fulltrúum í umræðunni um Evruna og allt þetta tekur á sig mjög sérkennilegar myndir. Þetta með þrýstinginn er afar athyglivert og segir annaðhvort að Geir H. Haarde sé ónæmur fyrir þýstingi eða hann finni hann, en vilji ekki viðurkenna það.

Kjarni málsins er ef til vill sá að ef forystumenn Sjálfstæðisflokksins myndu af alvöru fara að ræða Evruna, myndi skapast djúpur klofningur innan flokksins, því eðli Evrunnar er þannig; annaðhvort eru menn með eða á móti. Og Sjálfstæðisflokkurinn er stór flokkar, þar er að finna breiðan hópa manna og kvenna, hver með sína skoðun. Hinsvegar yrði það að mínu mati flokknum hollt að ræða þessi mál af yfirvegun og skynsemi, nokkuð sem undirrituðum finnst hafa skort í umræðunni hérlendis um Evruna.

Sérstaklega var spaugilegt að fylgjast með umræðunni í fyrra, þegar íslenska krónan var með eitthvað ,,vesen” í fyrra, var óstöðug og almennt leiðinleg að mati margra. Þá vildu menn hlaupa til og skipta yfir í Evru og bara drífa í þessu. Enn eitt einkennið á því ,,sem-fyrst” samfélagi sem Ísland er. Umræðan nú á sér svipaðar rætur, þ.e.a.s. vegna rússíbanaferðar á hlutabréfamörkuðum og óstöðugleika.

Ég vil hinsvegar minna á að Evran veður ekki tekin upp á einum degi. Fyrst þurfa ríki og stjórnvölda að uppfylla ákveðin skilyrði, t.d. að verðbólga megi ekki vera yfir ákveðnum mörkum, verðlag þarf að hafa verið stöðugt í a.m.k. tvö ár og skuldir hins opinbera mega ekki vera hærri en sem nemur 60% af heildar landsframleiðslu.

Að taka upp Evru krefst aðgerða, sem eru tímafrekar og geta verið mjög sársaukafullar. Þær krefjast mikils pólitísks vilja og geta verið mjög áhættusamar fyrir þá aðila sem fyrir þeim standa. En kannski fyrst og fremst, þær geta kostað atkvæði! Og þar stendur sennilega hnífurinn í kúnni. Þetta vita þeir sem ekki finna fyrir neinum ,,þrýstingi.”

Fulltrúar viðskiptalífsins vita hinsvegar að upptaka Evrunnar og stöðugleiki í gjaldeyrismálum myndi þýða betri afkomu fyrirtækjanna, minni kostnað og bætta afkomumöguleika.

Fyrir almenna neytendur og skattborgara myndi upptaka Evrunnar einnig þýða betri afkomu heimilanna, í formi lægri verðbólgu og lægri vaxta. Aðrir þættir s.s. matvælaverð myndi að öllum líkindum lækka vegna minni kostnaðar við innflutning, en á Íslandi er matvælaverð eitt hið hæsta í Evrópu.

Mig langar einnig að minna á í þessu samhengi að hugmyndir innan ESB um sameiginlegt myntbandalag urðu að markmiði þess árið 1969, en hinsvegar varð það ekki að veruleika fyrr en 30 árum síðar, með upptöku Evrunnar í 11 löndum. Það sýnir náttúrlega þá þrautsegju sem einkennt hefur þetta ferli hjá ráðamönnum ESB og að þeir hafi verið tilbúnir að bíða eftir hlutum sem þeir höfðu tiltrú á.

Finnar tóku upp Evruna árið 1999 og í grein sem seðlabankastjóri Finnlands, Erkki Liikanen, skrifaði í byrjun þessa árs fór hann yfir reynsluna af Evrunni og komst að þeirri niðurstöðu að upptaka hennar hefði haft margvísleg jákvæð áhrif á finnskt efnahagslíf. Hann segir að fátt af því sem andstæðingar Evrunnar hafi varað við, hafi ræst og að verðbólga í Finnlandi hafi verið með því lægsta í Evrópu, en hagvöxtur hafi verið meiri en meðaltalið innan ESB. Liikanen segir í grein sinni að skilvirknin í finnskum efnahag hafi aukist með upptöku Evrunnar og að peningamálastefna landsins hafi öðlast aukinn trúverðugleika.

Það er eitt af hlutverkum opinberra stjórnvalda að stuðla að og taka þátt í opinberri umræðu. Slíkt einkennir opin og lýðræðisleg samfélög og Ísland á samkvæmt skilgreiningu að vera eitt slíkt. Þar af leiðandi er það ekki hlutverk stjórnvalda og ráðandi afla að þagga niður umræðu, t.d. með þeim rökum að einhver ,,þrýstingur” finnist ekki. Geir H. Haarde veit nákvæmlega hvaða umræða hefur verið í gangi og hefur tækifæri sem fáir hafa til þess að tjá sig um þessi mál. Hann getur haft mikil áhrif á umræðuna og því er það mjög mikilvægt að slíkt sé gert af skynsemi og framtíðarhyggju. Íslendingar komast ekki hjá því að ræða breytingar í umheiminum, það er því spurningin hvernig við viljum standa að þeirri umræðu.

Höfundur er M.A. í stjórnmálafræði.

Greinin birtist í MBL. í september 2007.

Krónan, blessunin, hefur núna undanfarið tekið eina af sínum reglubundnu salíbunum, með tilheyrandi taugatitringi fyrir alla þá sem gera viðskipti sín í íslenskum krónum. Greyið litla er dálítið eins og húsfluga sem hefur lent í sviptivindum alþjóðlegra peningamála, flöktir hálfstjórnlaus og má sín lítils í félagsskap við miklu stærri gjaldmiðla á ógnarstórum hnattvæddum markaði. Eftir að Ísland varð órofa hluti af hinu evrópska hagkerfi hefur komið í ljós að Seðlabankinn við Kalkofsveg ræður ekkert við ástandið, alveg sama hvað innlendir stýrivextir eru spenntir stíft fyrir vagninn. Það er ekki síst þess vegna að viðskiptamenn eru nú farnir að renna hýru auga til evrunnar.

Bitlaust stjórntæki

Í gær stóð Rannsóknarmiðstöð um samfélags- og efnahagsmál (RSE) fyrir ráðstefnu um alþjóðavæðingu og gjaldmiðla. Meðal annars var rætt hvort heppilegt væri fyrir Ísland að skipta krónunni út fyrir einhvern annan gjaldmiðil. Þá koma auðvitað ekki aðrir gjaldmiðlar en evran til greina enda eru utanríkisviðskipti Íslands að langstærstum hluta gerð í evrum. Ávinningurinn er augljós. Við upptöku evru verður hagkerfið stöðugra, vextir lægri og viðskiptakostnaður minni. Þá má gera ráð fyrir að viðskipti aukist þegar gengisáhætta minnkar. Helsti ókosturinn er á móti sá að Seðlabanki Íslands missir úr eigin hendi ákvörðun um innlenda stýrivexti. En semsé, reynslan sýnir að stýrivextir eru orðnir ansi bitlitlir og verðbólgudraugurinn, sá landsins forni fjandi, hlær bara að bankastjórn Seðlabankans og fer um landið og miðin eins og honum sjálfum sýnist.

Evruleiðir

Á ráðstefnunni var því meðal annars velt upp hvort Ísland geti hugsanlega tekið upp evru án þess að ganga í Evrópusambandið. Þessi umræða kemur relgulega fram og gengur í takt við þá áráttu okkar Íslendinga að taka sem mestan þátt í starfi ESB án þess þó að ganga formlega í sambandið. Það er hins vegar lítil skynsemi í þessari umræðu. Evrópusambandið gerir ekki tvíhliða samninga um upptöku evru við fullburða og fullvalda ríki sem standa fyrir utan ESB.

Íslensk stjórnvöld gætu hins vegar tekið einhliða ákvörðun um að taka upp evru. Hverju ríki er fullkomlega í sjálfsvald sett hvaða gjaldmiðil það notar. Íslendingar gætu þess vegna ákveðið að nota fé á fæti sem gjaldmiðil eða ull í mismunandi magni svo ein fjárafurð sé nefnd. Það væri þó lítið vit í ákvörðun um einhliða evruvæðingu, enda eru það aðeins vanburða örríki og ríki sem hafa gjörsamlega mistekist við eigin efnahagsstjórn sem hafa með einhliða hætti innleitt gjaldmiðil annars ríkis eða myntbandalags sem það á ekki aðild að. Þetta á til að mynda við um stríðshrjáð ríki í Mið-Ameríku og á Balkanskaga þar sem stjórnsýsla er í rúst og hagkerfið í molum. Ísland er ekki svoleiðis ríki. Ennfremur væri þetta óhemju dýr leið. Yfirvöld á Íslandi yrðu að byrja á því að kaupa evrur, seðla og mynt, að verðgildi til jafns við þær krónur sem eru í umferð og raunar gott betur til að eiga í varasjóði ef fólk vildi af einhverjum ástæðum taka peninga út af reikningum sínum við slík umskipti.

Við fulla aðild að Myntbandalagi Evrópu, að undangenginni aðild að ESB, myndum við hins vegar fá þessar sömu evrur í skiptum fyrir krónurnar okkar á fullu verði. Ef ríki uppfyllir á annað borð skilyrðin fyrir fullri aðild að Myntbandalagi Evrópu er vandséð hvað hag það hefur að því að taka evruna upp einhliða. Til viðbótar við þann augljósa galla að standa fyrir utan ákvarðanatökukerfi myntbandalagsins hefði Ísland og íslensku viðskiptabankarnir heldur ekki Seðlabanka Evrópu sem bakhjarl peningamálstefnunnar eins og aðildarríki EMU hafa.

Einnig á : http://eirikurbergmann.blog.is/blog/eirikurbergmann/entry/294146/

Á ferð um Litháen á dögunum, þar sem gjaldmiðillinn er litháískar lítur, varð leiðarahöfundi hugsað til þess sem Daniel Gros, forstöðumaður Evrópurannsóknastofnunarinnar CEPS í Brussel, tjáði Fréttablaðinu í fyrrasumar. Gros, sem er þekktur sérfræðingur í málefnum evrópska myntbandalagsins, taldi ástæðulaust fyrir lönd eins og Litháen, sem gekk í Evrópusambandið árið 2004, að bíða með upptöku evrunnar. Litháar stefndu reyndar að því að skipta út lítunni fyrir evruna um síðustu áramót, en þar sem verðbólga taldist lítið eitt yfir viðmiðunarmörkum Maastricht-skilyrðanna svonefndu varð ekki af því í bili. Slóvenía er eina landið af nýju aðildarríkjunum í Mið- og Austur-Evrópu sem gengið er til liðs við evru-svæðið enn sem komið er. Að minnsta kosti Kýpur og Malta munu bætast við um næstu áramót og Eystrasaltslöndin Litháen, Lettland og Eistland fljótlega í kjölfarið. Öll nýju aðildarríkin eru skuldbundin til að taka upp evruna þegar þau uppfylla skilyrðin. Eftir því sem evrusvæðið verður stærra stækkar hlutfall evrunnar í utanríkisviðskiptum Íslendinga.

En aftur að orðum Daniels Gros. Hann telur það almennan sannleik, að lítil og opin hagkerfi - eins og bæði Eystrasaltslöndin og Ísland eru - hagnist mest á aðild að stóru myntbandalagi. Einna mestu muni um aðganginn að hinum stóra og stöðuga fjármálamarkaði sem evrusvæðið býður upp á.

Stefnuyfirlýsingum um Evrópumál var greinilega haldið í algjöru lágmarki í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. En þar sem formaður Samfylkingarinnar er nú orðinn utanríkisráðherra og iðnaðar-, viðskipta- og bankamál eru jafnframt á hendi þess evrópusinnaða flokks má vænta þess að aukin nálgun við Evrópusambandið komist á dagskrá á kjörtímabilinu. Einkum og sér í lagi ef þær raddir innan Sjálfstæðisflokksins styrkjast enn, sem kalla eftir evrunni. Styrkur þeirra radda hefur greinilega verið að vaxa á undanförnum misserum, enda mikið um veikleika krónuhagkerfisins rætt í viðskiptalífinu, einkum og sér í lagi í fjármálageiranum.

Að minnsta kosti er ljóst að ekkert annað stjórnarsamstarf væri líklegra til að sveigja stefnuna í átt að Evrópusambandinu og evrunni, hvað sem líður hörðum orðum forystumanna Sjálfstæðisflokksins í þeim efnum á síðustu kjörtímabilum.

„Ekkert annað stjórnarsamstarf væri líklegra til að sveigja stefnuna í átt að Evrópusambandinu og evrunni.”

Fréttablaðið maí 2007.