Eins og öllum er kunnugt lagði Ísland fram formlega aðildarumsókn að Evrópusambandinu í lok júlí. Að undangenginni mikill umræðu um allt þjóðfélagið og á Alþingi.Ýmist samtök og hagsmunaaðilar hafa fjallað mikið um málið og tekið afstöðu, ýmist með eða á móti. 

    Samtök bænda hafa einnig rætt Evrópumálin. Þau hafa komist að þeirri niðurstöðu að ESB sé ekkert fyrir íslenska bændur. Þau hafa einnig ákveðið að taka ekki þátt í umræðunni á meðan umsóknarferli stendur. Bændasamtökin vilja því ekki einu sinni ræða ESB. Samtökin nota Bændablaðið til þess að koma boðskap sínum á framfæri. 

    Er þeim stætt á þessari afstöðu? Íslenskur landbúnaður er sá landbúnaður sem nýtur hvað mestra styrkja á byggðu bóli, samkvæmt OECD og tölum landbúnaðarsamtakanna. Árið 2005 var þetta um 10 milljarðar króna. Framlag landbúnaðar til landsframleiðslunnar var 1.1% árið 2006 og í greininni starfaði 3,8% vinnuafls í landinu (var 38% árið 1940). Til samanburðar má geta þess að rekstrargjöld Hafnarfjarðarbæjar árið 2007 námu svipaðri upphæð. Þetta er því eins og að íslenskur almenningur myndi greiða fyrir allan rekstur Hafnarfjarðarbæjar. 

    Laun bænda eru einnig sér kapítuli útaf fyrir sig. Meðallaun þeirra eru með þeim lægstu á almennum vinnumarkaði. Vitað er að búmennskan dugar mörgum ekki til að ná endum saman. Grípa því margir til allskyns aukavinnu. Þetta er staðfest í nýrri skýrslu, Litróf búskapar og byggða, sem Háskóli Íslands gaf nýlega út. Þar kemur fram að 70% fjölskyldna, ,,hafa einhverjar tekjur af launavinnu eða verktakastarfsemi utan býlisins. Þetta er með því hæsta sem gerist í Evrópu,” segir í skýrslunni. Í henni kemur einnig fram að áhyggjur vegna nýliðunar í landbúnaði eru ofarlega í huga bænda. Meðalaldur bænda árið 2006 var 52 ár.

    Þá eru margir bændur gríðarlega skuldsettir, sérstaklega mjólkurbændur. Fyrir skömmum voru fréttir í fjölmiðlum þess efnis að um 10% þeirra glímdu við mjög alvarleg fjárhagsvandræði og stefnir nokkur fjöldi þeirra í gjaldþrot. 

    Hvað varðar styrki er það athyglisverð staðreynd að íslenskir bændur fá tvöfalt meiri styrk en bændur innan ESB, sem hlutfall af verðmæti framleiðslunnar. Um er að ræða 30% innan ESB, en yfir 60% hér á landi. Þetta má lesa í Hagtölum bænda árið 2007. 

    Af þessu má því draga eftirfarandi ályktun: Hér er um litla grein að ræða, en mikilvæga, allir íslenskir neytendur vilja jú íslenskar landbúnaðarafurðir og bera traust til landbúnaðarins. Það hafa kannanir sýnt. En hún kostar, svo um munar. Staða greinarinnar vekur einnig þá spurningu hvort bændur hljóti ekki að velta fyrir nýjum kostum? Eða er óbreytt ástand óskastaðan? 

    Á íslenskur almenningur (styrkveitandinn) ekki þá kröfu gagnvart samtökum bænda að þau verði með í þeirri lýðræðislegu umræðu sem þarf að fara fram um Evrópumál, þar sem hagsmunir bænda skipta miklu máli? Geta samtökin verið ,,stikkfrí” í þessu dæmi? Er þessi krafa óeðlileg? Þess má geta að Bændasamtökin fengu yfir hálfan milljarð á fjárlögum í fyrra frá hinu opinbera, sem er inni í heildarstuðningi til stéttarinnar. 

    Er ekki hægt að líta á það sem ,,þegnskyldu” bændasamtakanna að taka þátt, en ekki segja sig frá þessu með þeim hætti sem samtökin hafa gert? Ef hægt er að dæma ,,lýðræðisþroska” samtaka á borð við Bændasamtökin, hvaða ályktanir er þá hægt að draga af þessari afstöðu? Er þetta ábyrg afstaða samtaka, sem telja sig hafa það hlutverk að tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar? Það er ekki lítið eða léttvægt hlutverk í nútíma samfélagi!

    Væntanlega mun innan ákveðins tíma, liggja fyrir aðildarsamningur fyrir okkur Íslendinga að taka afstöðu til. Hvernig ætla bændasamtökin sér að koma að ferlinu fram að því að samningurinn liggur fyrir? Hvað ef samningurinn verður hagstæður fyrir bændur og íslenskan landbúnað? Hvað gera bændur þá? Verður svarið NEI?

MBL, 4.10.2009. Höfundur er stjórnmálafræðingur.

Á lýðveldistímanum hafa verið útkljáðar tvær stórorrustur um Evrópumál. Andstæðar fylkingar hafa tekist á með stílvopninu um hvernig samskiptum við Evrópu skuli háttað. Fyrsta orrustan snerist um aðildina að EFTA. Þá heyrðust raddir sem fullyrtu að EFTA-aðild myndi grafa undan sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar; þess yrði ekki langt að bíða að Ísland yrði „ofurseldur útnári Evrópu”.

Breiðu spjótin voru aftur dregin fram í aðdraganda EES-samningsins. Þrátt fyrir góða reynslu EFTA-aðildar beittu andstæðingar samningsins fyrir sig sömu orðræðu og fyrr; Íslendingar yrðu fórnarlömb átroðnings útlendinga – fangar í eigin föðurlandi ofurseldir og undirokaðir!

Dómur sögunnar er óumdeilanlega sá að EFTA-aðild og EES-samningurinn voru heillaspor sem lögðu grunn að fjölbreyttara atvinnulífi og blómlegra mannlífi. Dómsdagsspár úrtölumanna eru því sögulegar heimildir um þjóðlega einangrunarstefnu af verstu gerð. Fullyrða má að ef þeirri stefnu hefði verið fylgt væri Ísland í dag útnári Evrópu með einhæft atvinnulíf.

Þriðja uppgjörið í átökunum um Evrópu er yfirvofandi; uppgjör um aðild að ESB. Breiðu spjótin hafa verið dregin fram og andstæðingum aðildar höggva í sama knérunn. Kinnroðalaust ala þeir á ótta með rangfærslum um að útlendingar myndu vaða hér yfir menn og málleysinga með eldi og brennisteini og skilja eftir sviðna fold fósturjarðarinnar ef til aðildar kæmi. Rangfærslur sem sagan hefur dæmt sem hræðsluáróður og örgustu ósannindi.

 Tveir valkostir

Íslendingar standa frammi fyrir tveimur valkostum: Annars vegar að festa í sessi haftakerfi með tilheyrandi gjaldeyris- og innflutningshöftum og uppsögn EES-samningsins í framhaldinu. Flestum ætti að vera ljóst að haftastefna og skert athafnafrelsi er óhjákvæmilegur fylgifiskur óbreyttrar stefnu og að slíkt býður ekki upp á gróskufulla nýsköpun né fjölbreytni í atvinnulífi. Óbreytt stefna er hrein og klár ávísun á fortíðarfjötra og rússíbanareið hagkerfisins. Hinn valkosturinn er að ganga með reisn til aðildarviðræðna við ESB. Nú er það svo að aðild að ESB ein og sér leysir ekki öll vandamál Íslendinga og er engin töfralausn. Því hefur enginn haldið fram nema andstæðingar aðildar sem hafa lagt aðildarsinnum orð í munn. Aftur á móti má slá því föstu að aðildarumsókn myndi skapa trúverðugleika og senda skýr skilaboð um hvert við ætlum að stefna – sem við sárlega þurfum á að halda. Ljóst er að gjaldmiðillinn er ekki á vetur setjandi og við þurfum sem fyrst að komast inn í ERM II, sem er einskonar fordyri að evru og fæst ekki nema með aðild að ESB. Aðildarumsókn er því stórt og afar mikilvægt skref í endurreisn Íslands – fyrir atvinnulífið jafnt sem almenning.

 Grunnatvinnuvegir

Ótti landbúnaðar og sjávarútvegs við aðild er þekktur. Samt sem áður er ljóst að þessar skuldsettu atvinnugreinar þrífast ekki frekar en annað í óbreyttu ástandi. Óhætt er að fullyrða að í aðildarviðræðum er hægt að verja hagsmuni þessara greina til framtíðar. Margoft hefur verið bent á að sjávarútvegsstefna ESB snýst um nýtingu á sameiginlegum fiskistofnum. Ísland á hvergi lögsögu að ESB og Íslendingar sitja einir að staðbundnum nytjastofnum. Engin breyting yrði þar á við aðild. Varðandi deilistofna á alþjóðahafsvæðum hefur þegar verið samið um skiptingu þeirra og yrði til framtíðar byggt á þeim samningum. Eina undantekningin er makríll, sem Íslendingar eru nýlega farnir að nýta. Joel Borg, framkvæmdastjóri sjávarútvegsmála ESB, gaf skýr skilaboð á blaðamannafundi í Brussel 22. apríl sl. með því að segja að ef Íslendingar sæktu um aðild yrði fundin lausn á sjávarútvegsmálum sniðin að hagsmunum Íslendinga. Orð Borgs enduróma ummæli forvera hans í starfi; Frans Fischler og Emmu Bonino. Framkvæmdastjórn ESB og einstakar Evrópuþjóðir gera sér fulla grein fyrir mikilvægi sjávarútvegs fyrir Ísland og hafa margoft lýst yfir skilningi á sérstöðu okkar.
Öllum er ljóst að íslenskur landbúnaður á eftir að ganga í gengum breytingar algerlega óháð ESB-aðild. Jafnframt er ljóst að dómsdagsspár um að ESB aðild ein og sér myndi leggja landbúnað á Íslandi í rúst standast ekki skoðun. Sé t.d. tekið mið af reynslu Finna og Svía eftir 14 ára veru í ESB er hún almennt góð. Um þetta vitna Peter Lundberg, sérfræðingur hjá sænsku bændasamtökunum, í viðtali í DV 29. apríl sl. og Pekka Pesonen, finnskur framkvæmdastjóri evrópsku bændasamtakanna COPA- Cogeca, en hann hélt erindi hér á landi hinn 4. febrúar sl. Lundberg fullyrðir að sænskum landbúnaði „líði betur innan [ESB] en utan” og að aukinnar bjartsýni gæti meðal sænskra bænda. Í máli Pesonen kemur fram að þrátt fyrir sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB sé hún útfærð þannig að allir hafi hag af. Ný tækifæri opnist og að engin dæmi séu um að horfið hafi verið frá landbúnaði í ESB; það væri ekki hagur evrópsk landbúnaðar. Fullyrðingar Bændasamtaka Íslands í Bændablaðinu 28. janúar sl. um að íslenskum landbúnaði standi veruleg ógn af ESB-aðild og að sænskur og finnskur landbúnaður hafi verið drepinn í dróma af ESB er bábilja ein. Íslendingar munu svo sannarlega halda áfram að yrkja jörðina og draga fisk úr sjó þrátt fyrir að til aðildar kæmi.

 Frelsi eða höft?

Eins og komið var inn á hér í upphafi er dómur sögunnar skýr. EFTA- og EES-aðildin voru hreyfiafl framfara. Við Íslendingar höfum nú val um að halda áfram að feta braut frelsis og losa okkur undan klyfjum vonlausrar efnahagsstefnu og ganga til liðs við ESB ásamt flestum af okkar helstu viðskipta- og vinaþjóðum. Hinn kosturinn er að taka skrefið til baka út úr EES og byggja einhæft samfélag á grundvelli útflutnings frumframleiðslu og takmarkaðs innflutnings nauðsynja með tilheyrandi gjaldeyrishöftum og frelsisskerðingu almennings. Um þessa tvo kosti snýst Evrópuumræðan.

Birtist í Fréttablaðinu 8. Maí 2009

Hagsmunasamtök í sjávarútvegi og landbúnaði hafa að undanförnu farið mikinn um þær meintu hættur sem aðild að Evrópusambandinu hafi í för með sér fyrir þessar atvinnugreinar og atvinnuhagsmuni í hinum dreifðu byggðum. Fátt er hins vegar fjær sanni þegar mál eru skoðuð af sanngirni. Allir viðurkenna orðið ágæti byggðastefnu Evrópusambandsins, sem styður af krafti við uppbyggingu fjarskipta- og samgöngukerfis. Færri gera sér hins vegar grein fyrir þeim sóknarfærum sem landbúnaður og sjávarútvegur geta átt við aðild að ESB.

Ný og sókndjörf landbúnaðarstefna

Af hálfu Bændasamtakanna hefur málum verið stillt upp á þann veg að valið standi um landbúnaðarstefnu ESB og óbreytt íslenskt stuðningskerfi við landbúnað. Það er ekki raunsönn mynd, því að engar líkur eru á að núverandi stuðningskerfi við íslenskan landbúnað standi til lengri tíma litið. Kerfið stenst ekki skuldbindingar okkar samkvæmt alþjóðasamningum og fyrirsjáanlegt er að við þurfum að draga stuðninginn saman um meira en helming þegar nýr samningur um milliríkjaviðskipti með landbúnaðarvörur tekur gildi, og opna fyrir umtalsverðan innflutning landbúnaðarvara. Það er því tjaldað til einnar nætur með núverandi fyrirkomulagi í landbúnaði.

Framundan er því endurmat á landbúnaðarstefnunni, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Landbúnaðarstefna ESB hefur þegar verið löguð að fyrirhuguðum breytingum á hinu alþjóðlega viðskiptaumhverfi. Þar er stuðningur ekki lengur tengdur framleiðslu heldur er honum ætlað að styðja við fjölbreytt atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum. Innan þess ramma gætu fallið, auk hefðbundins landbúnaðar, ótal verkefni sem myndu skapa fjölmörg ný störf í sveitum – umhverfisverkefni á borð við endurheimt votlendis og matvælaframleiðsla sem nýtir staðbundin hráefni, svo dæmi séu nefnd.

Landbúnaðarstefna okkar er í dag bæði einhæf og óskilvirk. Hún styður ekki við þann fjölbreytta landbúnað sem er í landinu, heldur einungis dilkakjöts- og mjólkurframleiðslu. Kvótakerfið í mjólk hefur lagt efnahag fjölmargra bænda í rúst og torveldar nýliðun í greininni. Óbreytt landbúnaðarstefna leiðir óhjákvæmilega til sífellt færri og stærri búa. Það kallar aftur á meiri auðn í sveitum, færri íbúa, færri börn, dýrari skóla og aðra þjónustu og þannig veikara dreifbýli.

Hinn kosturinn er framrás og sókn fyrir íslenskan landbúnað. Er það lögmál að íslensk framleiðsla eigi engin sóknarfæri á erlendum mörkuðum ef þessir markaðir opnast? Allt bendir til að íslenskar afurðir á borð við smjör og skyr hafi mikla sérstöðu á alþjóðlegum mörkuðum, en á það hefur ekki reynt af alvöru vegna þeirra hafta sem atvinnugreinin hefur búið við.

Bændasamtökin hafa spáð hruni í markaðshlutdeild unninnar mjólkurvöru ef við göngum í ESB. Gott og vel, setjum svo. En hver er valkosturinn? Hver verður markaðshlutdeild innlendra osta þegar við höfum verið knúin til að opna markað okkar í auknum mæli fyrir innflutningi í óbreyttu kerfi, án nokkurra aðgerða til að milda það högg?

Því að höggið kemur, alveg óháð aðild okkar að Evrópusambandinu. Það veit forysta Bændasamtakanna mætavel.

Ný og framsækin landbúnaðarstefna gefur okkur færi á að styðja betur við vaxtarsprota í atvinnulífi á landsbyggðinni. Það eru ekki hagsmunir allra bænda að skilgreina íslenska landbúnaðarhagsmuni jafn þröngt og bændaforystan gerir – sannarlega ekki hagsmunir ferðaþjónustubænda og hrossabænda, svo dæmi sé tekið. Ferðaþjónusta hefur verið vaxandi búgrein, en hún líður fyrir ónothæfan gjaldmiðil og miðstýrða búvöruframleiðslu.

Einn helsti kostur landbúnaðarstefnu ESB er að hún styður sérstaklega við staðbundna búvöruframleiðslu og tengingu hennar við ferðaþjónustu í nágrenni framleiðslunnar. Í því eru sóknarfæri fyrir ferðaþjónustuna sem búgrein.

Íslenskur landbúnaður stendur á tímamótum. Óbreytt stuðningskerfi fær ekki staðist til frambúðar vegna alþjóðlegrar þróunar. Sú þróun kallar á annaðhvort sókn og nýsköpun eða áframhaldandi undanhald og óhjákvæmilega fækkun starfa í dreifbýli.

Tækifæri í sjávarútvegi

Samkeppnisstaða íslensks sjávarútvegs myndi batna við inngöngu í ESB. Tollar af öllum sjávarafurðum yrðu afnumdir. Sjávarútvegurinn hefur líka – rétt eins og landbúnaðurinn – liðið fyrir sífelldar gengissveiflur og óstöðugleika.

Margs konar ranghugmyndir hafa verið uppi um sjávarútvegsstefnu ESB og um möguleika Íslands til þess að gæta hagsmuna sjávarútvegsins í aðildarviðræðum. Bölsýnisspár sem byggja á neikvæðum viðbrögðum fulltrúa ESB við einstökum óútfærðum hugmyndum eru ekki mikils virði. Hvers virði væru samningamenn ESB ef þeir gæfu út einhliða yfirlýsingar um samþykki við slíkum hugmyndum í íslenskum fjölmiðlum, áður en þær hafa verið settar fram með formlegum hætti eða rökstuddar?

Ísland getur tryggt hagsmuni sjávarútvegsins í aðildarviðræðum. Það er ekki mikill mannsbragur að því að tapa samningaviðræðum fyrirfram og sjálfsögð krafa að á þær verði látið reyna.

Aðild að Evrópusambandinu felur í sér tækifæri til að breyta fiskveiðistjórnunarkerfi okkar og styrkja efnahagsleg tengsl á milli byggðalaga og útgerðar. Fullt afnám tolla skapar aukin tækifæri til fullvinnslu sjávarafurða á Íslandi, en í sjávarútvegi höfum við mátt búa við stighækkandi tolla þar sem tollar eru lægstir á óunninn fisk, hærri á flakaðan fisk og hæstir á fullunna neytendavöru. Þegar tollarnir hverfa verður hagstæðara að fullvinna vörur hér á landi, sem getur nýst sérstaklega vel til atvinnusköpunar á landsbyggðinni.

Aðild að ESB er ekki töfralausn og halda þarf vel á spöðunum í aðildarviðræðum til að verja brýna hagsmuni landbúnaðar og sjávarútvegs. Um það markmið mun nást víðtæk samstaða hér á landi og enginn stjórnmálaflokkur mun styðja samning þar sem hagsmuna hinna dreifðu byggða er ekki gætt.

Hitt er líka ljóst að í aðild felast mörg ný og spennandi tækifæri fyrir kröftugt atvinnulíf á landsbyggðinni, sem geta skotið fleiri stoðum undir búsetu og mannlíf í dreifbýli. Sú framtíðarsýn hlýtur að verða keppikefli okkar allra.

Í gögnum Evrópusambandsins er margt sem getur vakið athygli Íslendinga. Í 2. bókun með aðildarsamningi Finna að ESB eru ákvæði um sérréttindi heimamanna á Álandseyjum, svonefndan „hembygdsrätt“. Samkvæmt bókuninni geta menn ekki eignast fasteignir, lóðir eða lendur á Álandseyjum nema hafa þar lögheimili og fasta búsetu. Fleiri atriði fylgja sem snerta atvinnurekstur. Þessi ákvæði eru ekki tímabundin og aðildarsamningar ríkja hafa fullt gildi á við aðalsáttmála ESB. Svipaðar reglur gilda á Möltu. Ákvæði í viðbæti III.8 og í 6. bókun með aðildarsamningi Maltverja kveða á um rekstur þjónustufyrirtækja og fleira. Þarna eru sérréttindi heimamanna staðfest og tryggt að fjarstýring frá útlöndum á kostnað heimamanna eigi sér ekki stað. Í aðildarskilmálum Dana eru ákvæði um eignarhald á tómstundahúsum í Danmörku. Þar er komið í veg fyrir að útlendingar leggi undir sig lóðir og lendur Dana.

Fjarstýring og fjareign sú sem þessi ákvæði fjalla um heitir „selstaða” á íslensku. Fyrir meira en öld háðu Íslendingar baráttu gegn selstöðuverslun og það eru um 80 ár síðan hún hvarf. Vonandi verður íslensku útrásinni ekki snúið á haus og stærstu fyrirtækjum landsins breytt í selstöðuverslanir sem stýrt er frá Kaupmannahöfn, London eða Lúxembúrg. Það kann að vera tímabært að skoða þau fordæmi sem ESB hefur til að tryggja landsréttindi og aðstöðu heimamanna.

Fleiri dæmi mætti nefna um það kjarnamarkmið ESB að efla þjóðríkin. Í aðalsáttmálanum eru ákvæði um sérstöðu eyjasamfélaga (349. gr., áður 299. gr.) varðandi sjávarútveg, landbúnað og fleira. Í því frumvarpi að stjórnarskrársáttmála, sem nú er líklega út af borðinu, eru fleiri sambærileg ákvæði, meðal annars um norðurslóðir. Mikilvægt er líka fortakslaust ákvæði um einhliða úrsagnarrétt. Það tryggir óskert fullveldi aðildarríkjanna (50. gr.).

Evrópusambandið er meðal annars stofnað og starfrækt til að beina sameiginlegu afli þjóðríkjum og smáþjóðum til stuðnings og eflingar. Fjölþættur stuðningur ESB við smáþjóðir og þjóðarbrot, þjóðhætti og þjóðmenningu ber líka vitni um þetta.

Höfurndur er fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins

Miðvikud. 1. okt. 2008 - Frbl.

Á Ítalíu gilda athyglisverðar reglur um skatta sums staðar á landsbyggðinni. Þær eru hluti af byggðastefnu Evrópusambandsins. Ýmis fleiri svipuð dæmi mætti nefna frá löndum ESB og er mikil ástæða fyrir Íslendinga til að kynna sér þessa reynslu í byggðamálum. Evrópusambandið hefur jafnan lagt þunga áherslu á byggðamál og framlög til byggða- og landbúnaðarmála hafa lengi verið umræðuefni á vettvangi þess.

Þessi ítölsku fordæmi kunna að vekja athygli norður hér. Livigno og Campione heita tvö lítil byggðarlög efst í Alpafjöllum. Þar er ekki innheimtur virðisaukaskattur. Í byggðarlaginu Val d’Aosta nokkru vestar í Ölpunum er reyndar venjuleg skattheimta, en mikill hluti skatttekna verður eftir í byggðinni og fulltrúar heimamanna ráðstafa honum heima. Sama á við um Sikiley að þar ráðstafar héraðsstjórnin yfirgnæfandi hluta almennra skatttekna.

ESB veitir landbúnaði mikinn stuðning og ver líka miklum fjárveitingum til byggðaþróunar yfirleitt í aðildarlöndum. Í yfirlýsingum ESB er því slegið föstu að þessi stefna sé óhjákvæmileg til að tryggja samheldni og sameiginlega framtíð. Byggðaþróunar- og félagsmálasjóðir Evrópusambandsins leika mikilvæg hlutverk í því að treysta undirstöður samfélaga og efla samkeppnishæfni þeirra. Með þessu hyggst ESB tryggja framtíð sína.

Um þetta má nefna mörg fleiri dæmi. Árangur hefur náðst víða á landsbyggðinni á Spáni en þar var við mikinn vanda að etja. Skotar hafa langa reynslu um frumkvæði í byggðamálum. Einnig má nefna norðurhéruð Finnlands og Álandseyjar, Suður-Ítalíu og Azoreyjar á miðju Atlantshafi, Madeira, Kanaríeyjar og franskar eyjar í Karíbahafi. Stuðningur ESB við byggðaþróun og áhersla þess á jafnvægi í samfélagsþróun og lífskjörum alls staðar í öllum aðildarlöndunum eru meðal þeirra þátta sem áhrif hafa haft á kjósendur í Austur–Evrópu þegar kosið hefur verið um ESB-aðild þar.

Í frjálsu athafnalífi er ævinlega eitthvert ójafnvægi, einhverjir í sókn og þá einhverjir aðrir á undanhaldi. Þessa gætir auðvitað í byggðaþróuninni eins og allir Íslendingar þekkja. Nýir atvinnuhættir raska því sem verið hefur og einhver byggðarlög virðast verða undir. Því þarf stöðugt að leita að hugmyndum og úrræðum til að bæta möguleika þeirra sem bera skarðan hlut frá borði. Í Evrópu er merkileg reynsla í þessum málum sem Íslendingar þurfa að kynna sér sem best.

Höf. er fyrrv. formaður Framsóknarflokksins.