Leyfum okkur að birta hér bréf Össurar Skarphéðinssonar til forystumanna Bændasamtaka Íslands:
Sjálfstraust til að semja – og velja
Á fyrstu árum þingmennsku minnar stóðum við séra Gunnlaugur í Heydölum saman í því að glæða skilning eðalborinna krata á gildi íslensks landbúnaðar sem mikilvægs atvinnugjafa og fóstru lands og menningar. Gamall Mýramaður, sem í ofanálag er kominn af smábændum í Keldudal í Dýrafirði var jafnan ósammála þeim sem notuðu pólitískar vogarskálar af því tagi sem mældu sveitir og landbúnað létt. Svo reyndist raunar um marga fleiri sem síðar tóku þátt í því með okkur Heydalaklerki að stofna Samfylkinguna. Hún hefur jafnan haft skilning á hagsmunum hinna dreifðu byggða.
Sjálfur naut ég þeirra forréttinda að þekkja sveitina af eigin kynnum. Fyrsti formaður
Samfylkingarinnar eyddi lunganum af æsku sinni með rollum og kúm á rauðslikjuðum mýrum
Borgarfjarðar hjá sæmdarhjónunum Viggó bónda Jónssyni og Ingveldi Guðjónsdóttur í
Rauðanesi. Í fóstri þeirra upphófst ég meðal annars til þeirrar tignar að verða laxarektor.
Hlutverk hans var að bera á sjóblautu baki laxinn sem gekk í sjávarlagnir á landnámsjörð
þeirra Kveldúlfs og Skallagríms. Viggó bóndi kenndi mér að skera sel og spýta kópskinn á þil
og venja lömb undir. Ég gat sofnað á hesti þegar rekið var á fjall án þess að detta af baki
einsog löngu síðar henti þegar Heydalaklerkur skaut undir mig fullvökru. Ingveldur fóstra mín
lét mig sinna með sér dúntekju skammt frá ósum Langár, og í Borgar- og Rauðaneseyjum
tókum við lunda með aðferðum sem núverandi umhverfisráðherra væri líklegast ekki hrifin af.
Mér leið vel í fjósi og var handsterkur við að hreyta.
Síðan hefur sveitin verið í blóði mínu. Hún gerði mig að betri manni en ég ella hefði
orðið. Ég hef alltaf litið á það sem forréttindi að hafa af eigin raun kynnst íslensku sveitalífi
einsog það var áður en sveitirnar rafvæddust að fullu. Sá uppruni var kanski það sem á sínum
tíma teygði mig til að leiða flokk minn til samþykktar á umdeildum mjólkursamningi hér um
árið, og árum síðar að taka á með Jóni Bjarnasyni í ríkisstjórn bæði vegna fyrirkomulags
mjólkurframleiðslu og gengislána bænda. Ég geri mér fyllilega grein fyrir mikilvægi
sveitanna fyrir þjóðmenningu Íslands, og atvinnusköpun í dreifbýli. Ég hef hvorki vilja né hug
til þess að selja frumburðarrétt þeirra fyrir baunadisk einsog Esaú forðum.
Því hef ég þennan formála að ég tel að gott og náið samstarf við bændur, og forystu
þeirra, sé forsenda þess að hagur þeirra verði sem tryggastur gegnum samningaviðræðurnar
sem nú eru framundan við Evrópusambandið.
Sjálfstraust til samvinnu
Ég ber fulla virðingu fyrir skoðunum þeirra, sem eru á móti aðild. Ef það verður niðurstaða í
þjóðaratkvæðagreiðslu að hafna samningi, þá tek ég því einsog þegar svartbakurinn barði mig
á Mýrunum í gamla daga. Þeir, sem hafa beyg af Evrópusambandinu lifa sumir í þeirri von að
umsóknin verði dregin til baka. Það er óráð. Fyrir því er hvorki meirihluti á Alþingi né meðal
þjóðarinnar, einsog síðustu skoðanakannanir hafa sýnt. Nú erum við komin á þann tímapunkt
að viðræðurnar eru formlega hafnar. Menn ráða því sjálfir, hvort þeir eru með eða á móti aðild
að óséðum samningi. Ég tel það hins vegar skyldu mína að brýna fyrir öllum, sem hagsmuna
eiga að gæta, að gera ráð fyrir þeim möguleika að í lok ferlisins verði samningur samþykktur í
þjóðaratkvæðagreiðslu. Það skiptir því alla máli, að samningurinn verði sem bestur. Í því
liggja hagsmunir Íslands.
Frá sjónarhóli bænda skiptir mestu að þeir hlutar samningsins sem varða hagsmuni
þeirra og landsbyggðarinnar, verði þeim sem hagstæðastir. Engir þekkja íslenskan landbúnað
jafn vel og bændur sjálfir, uppbyggingu hans, þarfir bænda, og möguleika í því nýja umhverfi
sem aðild myndi skapa. Engir geta því varið stöðu bænda jafn vel og þeir sjálfir.

Af þeim sökum ríður á fyrir hagsmuni bænda að fulltrúar þeirra taki sem öflugastan þátt í
samningsferlinu. Þannig, og einungis þannig, er best hægt að tryggja að samningurinn verði
sem allra bestur af sjónarhóli hagsmuna bænda. Í slíku samstarfi felst engin skuldbinding af
hálfu bændastéttarinnar, eða forystu þeirra, um að styðja samning þegar hann verður borinn
undir þjóðina. Enginn er barinn til ásta, og ekki geng ég þess dulinn að leiðir kunna að skilja
varðandi afstöðu til samnings að lokum. Á meðan hann er í smíðum þurfum við hins vegar að
hafa kjark og innri styrk til að geta unnið saman að því að samningurinn verði sem bestur.
Ég hlustaði með athygli á ræðu Haralds Benediktssonar, formanns Bændasamtakanna,
á síðasta Búnaðarþingi. Í henni vakti sérstaka eftirtekt mína það viðhorf formannsins að vafi
léki á gildi þess, að fulltrúar bænda tækju fullan þátt í undirbúningnum. Ég leyfi mér í fullri
hreinskilni að efast um að slík viðhorf séu í þágu bænda. Menn verða einfaldlega að vinna út
frá þeim möguleika að samningur kunni að verða samþykktur. Á þeim grunni leikur ekki vafi
á að besta leiðin til að tryggja hag hins almenna bónda og íslensks landbúnaðar er að þeir, sem
mesta reynslu og þekkingu hafa á greininni, taki þátt í undirbúningnum.

Sóknarfærin í sérstöðunni
Sjálfur tel ég að hvað landbúnað varðar sé staða Íslendinga gagnvart samningunum mun betri
en margir, þar á meðal forysta bænda, virðast telja. Þegar á hólminn er komið mun hið sanna
einfaldlega koma í ljós við samningaborðið. Forsenda þess að ná góðum samningum er þó, að
þeir komi sem gerst að undirbúningnum sem best þekkja stöðu, hagsmuni, og möguleika
íslensks landbúnaðar. Illt væri til þess að vita, að bestu samningar næðust ekki vegna þess að
besta þekkingin var ekki við borðið.
Í samningunum mun margt vinna með okkur. Sérstaða okkar sem þjóðar, og sérstaða
íslensks landbúnaðar, gera okkur kleift að hafa uppi vel rökstuddan málflutning. Ég nefni
einkum fimm þætti:
Í fyrsta lagi kröfuna um fæðuöryggi. Innan Evrópusambandsins er ekki aðeins vaxandi
áhersla á fæðuöryggi borgara Evrópu, heldur er fæðuöryggið orðið forgangsatriði varðandi
landbúnaðarstefnu sambandsins. Hver er okkar staða um það? Ísland er landfræðilega
einangrað. Það liggur víðs fjarri matarkistum heimsins. Í viðsjálli veröld, þar sem hamfarir á
borð við stríð, eldgos, og faraldra í mönnum og skepnum geta komið upp, er því engin
evrópsk þjóð í jafn ríkri þörf fyrir tryggt fæðuöryggi og við Íslendingar. Þetta eru rök sem
Brussel skilur. Krafan um fæðuöryggi er hvasst vopn. Í þeim skylmingum væri ekki verra að
njóta óskoraðs liðsinnis þeirra úr röðum bændasveitarinnar sem best vita. Gildir þá hið
fornkveðna að ber er hver að baki nema sér bróður eigi.
Í annan stað er ljóst að íslenskur landbúnaður býr að einstöku erfðamengi. Frá upphafi
landnáms hefur búsmali hér verið einangraður. Hesturinn, sauðkindin, kýrin með einstökum
próteinum í mjólk, jafnvel geiturnar og hænsnin sem enn lifa frá landnámi, eru hvert um sig
einstakt safn genamengja. Þau eru séríslenskur hluti af arfleifð Evrópu. Er þá ótalinn
blessaður íslenski hundurinn sem varð Shakespeare að yrkisefni einsog Guðna löngu síðar.
Þessir íslensku erfðasjóðir hafa í senn hagnýta þýðingu við íslenskar aðstæður, og víðar, en
eru líka eftirsóknarverðir út frá sjónarmiði líffræðilegrar fjölbreytni. Á hana leggur evrópska
regluverkið sérstaka áherslu. Í þessu felst sérstaða, sem skapar sóknarfæri gagnvart
samningunum.
Í þriðja lagi taka reglur Evrópusambandsins sérstakt tillit til landbúnaðar sem
einkennist af fábreytni í framleiðslu. Það á ríkulega við íslenska markaðinn, sem grundvallast
af örfáum tegundum miðað við hinn fjölbreytta afrakstur landbúnaðar úti í Evrópu, sem
byggir á miklu fleiri tegundum. Sama gildir um markaði sem eru smáir, og landfræðilega
einangraðir. Til þeirra ber einnig að taka sérstakt tillit að gildandi reglum. Í þessu efni skapar
sérstaða íslensks landbúnaðar okkur svigrúm í samningum sem ekki ber að vanmeta.

Bætum finnsku leiðina
Í fjórða lagi er framleiðslustuðningur viðurkennd leið til að viðhalda smáum búum á
harðbýlum svæðum. Flestir lesendur Bændablaðsins þekkja líklega, að Finnar náðu fram
reglum, þar sem sérstakur norðurslóðastuðningur við landbúnað rúmar þann stuðning sem við
Íslendingar veitum. Ég þekki engin rök, sem segja að Íslendingar eigi ekki að ná því fram,
sem Finnar náðu fyrir sín norðlægu svæði. Ég held því raunar fram, að Ísland ætti að hafa
forskot umfram finnsku leiðina. Rök Finna fyrir því að að skilgreina framleiðslu finnskra
bænda sérstaklega sem norðurslóðalandbúnað, byggðust á erfiðum ræktunarskilyrðum og fæð
íbúa á landareiningu. Á Íslandi eru byggðirnar mun dreifðari en þær finnsku og aðstæður til
landbúnaðar verri. Úr reynslu og rökum Finna má því smíða enn sterkari rök fyrir því að
Íslendingar ættu að fá rýmri heimildir en Finnar náðu fram. Á meðan ég ber ábyrgð á
samningaviðræðunum sem utanríkisráðherra munu Íslendingar sækja eins ríkar heimildir og
mögulega er hægt við samningaborðið.
Í fimmta lagi mega hvorki forystumenn í stjórnmálum né bændasamtökum, og alls
ekki bændur sjálfir, horfa framhjá möguleikum íslensks landbúnaðar. Íslenskir bændur
framleiða frábærar afurðir, sem batna með ári hverju. Íslendingar munu alltaf halda tryggð við
þær – einsog dæmið af grænmetinu sýnir. En aðild gæti jafnframt skapað íslenskum bændum
nýja og sterka möguleika á hágæðamörkuðum Evrópu. Margt er að breytast okkur í hag.
Krafan um gæði og vænleika afurðanna með tilliti til umhverfis og heilbrigðis neytenda eykst
stöðugt. Þar stendur íslenskur landbúnaður afar sterkt að vígi.
Búháttabreytingar í öðrum löndum skapa líka nýja möguleika fyrir ákveðna
framleiðslu. Gott dæmi eru kjötmarkaðir í löndum Evrópusambandsins, þar sem framleiðsla
frá Nýja-Sjálandi og Ástralíu hefur haft sterk tök á mörkuðum. Bændur í þessum löndum hafa
mörg undanfarin ár dregið úr kjötframleiðslu og sumir varanlega. Fyrir vikið er eftirspurn á
evrópskum mörkuðum, og þarmeð verð, á kjöti frá öðrum stöðum að aukast. Íslenskir
kjötframleiðendur finna þegar fyrir því. Það væri skákblinda að sjá ekki að í þessu felast
sérstakir möguleikar fyrir íslenska framleiðslu í nánustu framtíð.
Ég hef sjálfstraust fyrir hönd íslensks landbúnaðar. Ég tel líka að aðild gæti skapað
möguleika til að nýta sérstöðu hans og hasla íslenskum afurðum völl á evrópskum mörkuðum.
Alvörumarkaðssetning á grænum og umhverfisvænum hágæðavörum getur sannarlega opnað
nýjar leiðir, og ný tækifæri. Einu gildir, hvort um er að ræða afurðir úr mjólk, kjöti eða
grænmeti. Útsjónarsamir framleiðendur munu geta náð góðum árangri, og í þessu liggja ekki
síst tækifæri fyrir unga bændur framtíðarinnar. Þau verða þó aldrei nýtt ef við trúum ekki á
eigin styrk.
Samvinna er allra hagur
Staðreyndin er einfaldlega sú, að samningsstaða íslensks landbúnaðar er betri en þeir telja,
sem ekki vilja láta á hana reyna. Menn verða líka að búa sig undir þann möguleika að
samningur um aðild verði samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við þær aðstæður mun mestu
skipta fyrir bændur að okkur hafi tekist að vinna saman að því að samningurinn sé sem bestur
fyrir sveitirnar, afurðavinnsluna, og landsmenn alla. Besta leiðin til að tryggja það er að
atgervið, sem er til staðar hjá fulltrúum stéttarinnar sjálfrar í formi reynslu og þekkingar,
nýtist í samningaferlinu. Þessvegna er það mín skoðun að fulltrúar bænda og forysta
bændasamtakanna verði að hafa sjálfstraust til að taka þátt í samningunum af fullum þrótti. Í
því felst hagur umbjóðenda þeirra.
Hvort sem okkur líkar betur eða ver, þá lifa bæði ég og forysta Bændasamtakanna í
veruleika, þar sem enginn tryggir eftirá.
Össur Skarphéðinsson, 7.10.2010

Nú leggjast margir á árarnar til að sannfæra þjóðina um að innganga í Evrópusambandið verði banabiti íslenskra bænda. Vandinn er bara sá að menn vita betur og því er málflutningurinn ekki sannfærandi. Forysta bænda hefur verið dugleg við að setja sig inn í landbúnaðarstefnu ESB og veit því vel að innganga í sambandið myndi styrkja bændur á fjölmörgum sviðum. Hið dæmigerða íslenska fjölskyldubú er fyrirmyndarbú að mati ESB en vissulega munu kjúklinga- og svínakjötsframleiðendur eiga undir högg að sækja.

Kjarni landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins er að halda jörðum í ábúð og tryggja mataröryggi íbúa álfunnar. Um helmingur allra fjárveitinga sambandsins er varið til landbúnaðarmála – svo mikilvægur telst sá málaflokkur. Með því móti vill Evrópusambandið stuðla að aukinni samkeppnishæfni landbúnaðar m.a. með nýliðun í bændastéttinni, ýmiskonar nýsköpun, vöruþróun og markaðssetningu. Einnig leggur Evrópusambandið áherslu á að halda landi í ræktun og að endurheimta náttúrugæði eins og vot- og skóglendi. Síðast en ekki síst er lögð áhersla á að auka lífsgæði í sveitum s.s. með því að styðja við fjölbreytta atvinnusköpun, stofnun smáfyrirtækja, sí- og endurmenntun bænda og varðveislu menningararfs.

Á Íslandi eru tæplega 6500 jarðir en ekki nema rétt rúmlega 3000 býli. Sum býli nýta reyndar fleiri en eina jörð en mörg hundruð jarðir eru van- eða illa nýttar. Ástæður þess eru margar en án efa spilar hátt verð á mjólkurkvóta og offjárfestingar, m.a. með myntkörfulánum, þar inn í auk þess sem auðmenn hafa verið duglegir við jarðakaup undanfarin ár. Víst er að á hinum auðu jörðum liggja fjölmörg vannýtt sóknarfæri og eflaust dreymir marga um að hefja búskap í dag en eiga enga möguleika á að fjármagna jarðakaup eða -leigu. Stöðugur gjaldmiðill, t.d. við innkaup á aðföngum eins og tækjum og áburði, aðgangur að lánsfé á viðráðanlegum kjörum og aðgangur að mörkuðum, þekkingu og tengslaneti hljóta að skipta bændur verulegu máli líkt og aðrar atvinnugreinar í landinu. Upptaka evru er aðeins í boði fyrir aðildarríki Evrópusambandsins - það vita allir sem fylgst hafa með gangi mála. Að halda öðru fram er lýðskrum. Það skyldi þó ekki vera að innganga í Evrópusambandið myndi hleypa nýju lífi á hinar vannýttu jarðir á Íslandi?

Það er ljóst að styrkjakerfi landbúnaðarins á Íslandi mun breytast hvort heldur við göngum í ESB eða ekki. Þróunin er á þá vegu um allan heim að draga úr framleiðslustyrkjum. Málflutningur bændaforystunnar miðast við óbreytt ástand um ókomna tíð. Það er ekki raunhæft og því er að mínu mati skynsamlegra að skoða á víðsýnan hátt hvaða tækifæri og möguleikar felast í breytingum.

Ég hef fulla trú á því að íslenskir bændur verði verðugir fulltrúar lands og þjóðar meðal kollega sinna á meginlandi Evrópu. Ég er líka sannfærð um að hér á landi verði blómlegur landbúnaður um ókomna framtíð og að Íslendingar haldi áfram að kaupa íslenskar landbúnaðarafurðir þótt við göngum í Evrópusambandið. Markaðsrannsóknir styðja þá skoðun. Ég hvet bændaforystuna til að vera ábyrga í störfum sínum og nýta tímann, meðan á aðildarviðræðum við Evrópusambandið stendur, til að benda félagsmönnum sínum á sóknarfærin fremur en að telja úr þeim kjarkinn. Það liggja fjölmörg sóknarfæri hjá íslenskum bændum innan Evrópusambandsins. Það er ég sannfærð um eftir að hafa starfað fyrir íslensk sveitarfélög í Brussel í nokkur ár og kynnt mér vel landbúnaðar- og svæðastefnu Evrópusambandins.

Anna Margrét Guðjónsdóttir

Höfundur er 1. varaþingmaður Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi

Birt í Bændablaðinu, 23.sept 2010

Eins og öllum er kunnugt lagði Ísland fram formlega aðildarumsókn að Evrópusambandinu í lok júlí. Að undangenginni mikill umræðu um allt þjóðfélagið og á Alþingi.Ýmist samtök og hagsmunaaðilar hafa fjallað mikið um málið og tekið afstöðu, ýmist með eða á móti. 

    Samtök bænda hafa einnig rætt Evrópumálin. Þau hafa komist að þeirri niðurstöðu að ESB sé ekkert fyrir íslenska bændur. Þau hafa einnig ákveðið að taka ekki þátt í umræðunni á meðan umsóknarferli stendur. Bændasamtökin vilja því ekki einu sinni ræða ESB. Samtökin nota Bændablaðið til þess að koma boðskap sínum á framfæri. 

    Er þeim stætt á þessari afstöðu? Íslenskur landbúnaður er sá landbúnaður sem nýtur hvað mestra styrkja á byggðu bóli, samkvæmt OECD og tölum landbúnaðarsamtakanna. Árið 2005 var þetta um 10 milljarðar króna. Framlag landbúnaðar til landsframleiðslunnar var 1.1% árið 2006 og í greininni starfaði 3,8% vinnuafls í landinu (var 38% árið 1940). Til samanburðar má geta þess að rekstrargjöld Hafnarfjarðarbæjar árið 2007 námu svipaðri upphæð. Þetta er því eins og að íslenskur almenningur myndi greiða fyrir allan rekstur Hafnarfjarðarbæjar. 

    Laun bænda eru einnig sér kapítuli útaf fyrir sig. Meðallaun þeirra eru með þeim lægstu á almennum vinnumarkaði. Vitað er að búmennskan dugar mörgum ekki til að ná endum saman. Grípa því margir til allskyns aukavinnu. Þetta er staðfest í nýrri skýrslu, Litróf búskapar og byggða, sem Háskóli Íslands gaf nýlega út. Þar kemur fram að 70% fjölskyldna, ,,hafa einhverjar tekjur af launavinnu eða verktakastarfsemi utan býlisins. Þetta er með því hæsta sem gerist í Evrópu,” segir í skýrslunni. Í henni kemur einnig fram að áhyggjur vegna nýliðunar í landbúnaði eru ofarlega í huga bænda. Meðalaldur bænda árið 2006 var 52 ár.

    Þá eru margir bændur gríðarlega skuldsettir, sérstaklega mjólkurbændur. Fyrir skömmum voru fréttir í fjölmiðlum þess efnis að um 10% þeirra glímdu við mjög alvarleg fjárhagsvandræði og stefnir nokkur fjöldi þeirra í gjaldþrot. 

    Hvað varðar styrki er það athyglisverð staðreynd að íslenskir bændur fá tvöfalt meiri styrk en bændur innan ESB, sem hlutfall af verðmæti framleiðslunnar. Um er að ræða 30% innan ESB, en yfir 60% hér á landi. Þetta má lesa í Hagtölum bænda árið 2007. 

    Af þessu má því draga eftirfarandi ályktun: Hér er um litla grein að ræða, en mikilvæga, allir íslenskir neytendur vilja jú íslenskar landbúnaðarafurðir og bera traust til landbúnaðarins. Það hafa kannanir sýnt. En hún kostar, svo um munar. Staða greinarinnar vekur einnig þá spurningu hvort bændur hljóti ekki að velta fyrir nýjum kostum? Eða er óbreytt ástand óskastaðan? 

    Á íslenskur almenningur (styrkveitandinn) ekki þá kröfu gagnvart samtökum bænda að þau verði með í þeirri lýðræðislegu umræðu sem þarf að fara fram um Evrópumál, þar sem hagsmunir bænda skipta miklu máli? Geta samtökin verið ,,stikkfrí” í þessu dæmi? Er þessi krafa óeðlileg? Þess má geta að Bændasamtökin fengu yfir hálfan milljarð á fjárlögum í fyrra frá hinu opinbera, sem er inni í heildarstuðningi til stéttarinnar. 

    Er ekki hægt að líta á það sem ,,þegnskyldu” bændasamtakanna að taka þátt, en ekki segja sig frá þessu með þeim hætti sem samtökin hafa gert? Ef hægt er að dæma ,,lýðræðisþroska” samtaka á borð við Bændasamtökin, hvaða ályktanir er þá hægt að draga af þessari afstöðu? Er þetta ábyrg afstaða samtaka, sem telja sig hafa það hlutverk að tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar? Það er ekki lítið eða léttvægt hlutverk í nútíma samfélagi!

    Væntanlega mun innan ákveðins tíma, liggja fyrir aðildarsamningur fyrir okkur Íslendinga að taka afstöðu til. Hvernig ætla bændasamtökin sér að koma að ferlinu fram að því að samningurinn liggur fyrir? Hvað ef samningurinn verður hagstæður fyrir bændur og íslenskan landbúnað? Hvað gera bændur þá? Verður svarið NEI?

MBL, 4.10.2009. Höfundur er stjórnmálafræðingur.

Á lýðveldistímanum hafa verið útkljáðar tvær stórorrustur um Evrópumál. Andstæðar fylkingar hafa tekist á með stílvopninu um hvernig samskiptum við Evrópu skuli háttað. Fyrsta orrustan snerist um aðildina að EFTA. Þá heyrðust raddir sem fullyrtu að EFTA-aðild myndi grafa undan sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar; þess yrði ekki langt að bíða að Ísland yrði „ofurseldur útnári Evrópu”.

Breiðu spjótin voru aftur dregin fram í aðdraganda EES-samningsins. Þrátt fyrir góða reynslu EFTA-aðildar beittu andstæðingar samningsins fyrir sig sömu orðræðu og fyrr; Íslendingar yrðu fórnarlömb átroðnings útlendinga – fangar í eigin föðurlandi ofurseldir og undirokaðir!

Dómur sögunnar er óumdeilanlega sá að EFTA-aðild og EES-samningurinn voru heillaspor sem lögðu grunn að fjölbreyttara atvinnulífi og blómlegra mannlífi. Dómsdagsspár úrtölumanna eru því sögulegar heimildir um þjóðlega einangrunarstefnu af verstu gerð. Fullyrða má að ef þeirri stefnu hefði verið fylgt væri Ísland í dag útnári Evrópu með einhæft atvinnulíf.

Þriðja uppgjörið í átökunum um Evrópu er yfirvofandi; uppgjör um aðild að ESB. Breiðu spjótin hafa verið dregin fram og andstæðingum aðildar höggva í sama knérunn. Kinnroðalaust ala þeir á ótta með rangfærslum um að útlendingar myndu vaða hér yfir menn og málleysinga með eldi og brennisteini og skilja eftir sviðna fold fósturjarðarinnar ef til aðildar kæmi. Rangfærslur sem sagan hefur dæmt sem hræðsluáróður og örgustu ósannindi.

 Tveir valkostir

Íslendingar standa frammi fyrir tveimur valkostum: Annars vegar að festa í sessi haftakerfi með tilheyrandi gjaldeyris- og innflutningshöftum og uppsögn EES-samningsins í framhaldinu. Flestum ætti að vera ljóst að haftastefna og skert athafnafrelsi er óhjákvæmilegur fylgifiskur óbreyttrar stefnu og að slíkt býður ekki upp á gróskufulla nýsköpun né fjölbreytni í atvinnulífi. Óbreytt stefna er hrein og klár ávísun á fortíðarfjötra og rússíbanareið hagkerfisins. Hinn valkosturinn er að ganga með reisn til aðildarviðræðna við ESB. Nú er það svo að aðild að ESB ein og sér leysir ekki öll vandamál Íslendinga og er engin töfralausn. Því hefur enginn haldið fram nema andstæðingar aðildar sem hafa lagt aðildarsinnum orð í munn. Aftur á móti má slá því föstu að aðildarumsókn myndi skapa trúverðugleika og senda skýr skilaboð um hvert við ætlum að stefna – sem við sárlega þurfum á að halda. Ljóst er að gjaldmiðillinn er ekki á vetur setjandi og við þurfum sem fyrst að komast inn í ERM II, sem er einskonar fordyri að evru og fæst ekki nema með aðild að ESB. Aðildarumsókn er því stórt og afar mikilvægt skref í endurreisn Íslands – fyrir atvinnulífið jafnt sem almenning.

 Grunnatvinnuvegir

Ótti landbúnaðar og sjávarútvegs við aðild er þekktur. Samt sem áður er ljóst að þessar skuldsettu atvinnugreinar þrífast ekki frekar en annað í óbreyttu ástandi. Óhætt er að fullyrða að í aðildarviðræðum er hægt að verja hagsmuni þessara greina til framtíðar. Margoft hefur verið bent á að sjávarútvegsstefna ESB snýst um nýtingu á sameiginlegum fiskistofnum. Ísland á hvergi lögsögu að ESB og Íslendingar sitja einir að staðbundnum nytjastofnum. Engin breyting yrði þar á við aðild. Varðandi deilistofna á alþjóðahafsvæðum hefur þegar verið samið um skiptingu þeirra og yrði til framtíðar byggt á þeim samningum. Eina undantekningin er makríll, sem Íslendingar eru nýlega farnir að nýta. Joel Borg, framkvæmdastjóri sjávarútvegsmála ESB, gaf skýr skilaboð á blaðamannafundi í Brussel 22. apríl sl. með því að segja að ef Íslendingar sæktu um aðild yrði fundin lausn á sjávarútvegsmálum sniðin að hagsmunum Íslendinga. Orð Borgs enduróma ummæli forvera hans í starfi; Frans Fischler og Emmu Bonino. Framkvæmdastjórn ESB og einstakar Evrópuþjóðir gera sér fulla grein fyrir mikilvægi sjávarútvegs fyrir Ísland og hafa margoft lýst yfir skilningi á sérstöðu okkar.
Öllum er ljóst að íslenskur landbúnaður á eftir að ganga í gengum breytingar algerlega óháð ESB-aðild. Jafnframt er ljóst að dómsdagsspár um að ESB aðild ein og sér myndi leggja landbúnað á Íslandi í rúst standast ekki skoðun. Sé t.d. tekið mið af reynslu Finna og Svía eftir 14 ára veru í ESB er hún almennt góð. Um þetta vitna Peter Lundberg, sérfræðingur hjá sænsku bændasamtökunum, í viðtali í DV 29. apríl sl. og Pekka Pesonen, finnskur framkvæmdastjóri evrópsku bændasamtakanna COPA- Cogeca, en hann hélt erindi hér á landi hinn 4. febrúar sl. Lundberg fullyrðir að sænskum landbúnaði „líði betur innan [ESB] en utan” og að aukinnar bjartsýni gæti meðal sænskra bænda. Í máli Pesonen kemur fram að þrátt fyrir sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB sé hún útfærð þannig að allir hafi hag af. Ný tækifæri opnist og að engin dæmi séu um að horfið hafi verið frá landbúnaði í ESB; það væri ekki hagur evrópsk landbúnaðar. Fullyrðingar Bændasamtaka Íslands í Bændablaðinu 28. janúar sl. um að íslenskum landbúnaði standi veruleg ógn af ESB-aðild og að sænskur og finnskur landbúnaður hafi verið drepinn í dróma af ESB er bábilja ein. Íslendingar munu svo sannarlega halda áfram að yrkja jörðina og draga fisk úr sjó þrátt fyrir að til aðildar kæmi.

 Frelsi eða höft?

Eins og komið var inn á hér í upphafi er dómur sögunnar skýr. EFTA- og EES-aðildin voru hreyfiafl framfara. Við Íslendingar höfum nú val um að halda áfram að feta braut frelsis og losa okkur undan klyfjum vonlausrar efnahagsstefnu og ganga til liðs við ESB ásamt flestum af okkar helstu viðskipta- og vinaþjóðum. Hinn kosturinn er að taka skrefið til baka út úr EES og byggja einhæft samfélag á grundvelli útflutnings frumframleiðslu og takmarkaðs innflutnings nauðsynja með tilheyrandi gjaldeyrishöftum og frelsisskerðingu almennings. Um þessa tvo kosti snýst Evrópuumræðan.

Birtist í Fréttablaðinu 8. Maí 2009

Hagsmunasamtök í sjávarútvegi og landbúnaði hafa að undanförnu farið mikinn um þær meintu hættur sem aðild að Evrópusambandinu hafi í för með sér fyrir þessar atvinnugreinar og atvinnuhagsmuni í hinum dreifðu byggðum. Fátt er hins vegar fjær sanni þegar mál eru skoðuð af sanngirni. Allir viðurkenna orðið ágæti byggðastefnu Evrópusambandsins, sem styður af krafti við uppbyggingu fjarskipta- og samgöngukerfis. Færri gera sér hins vegar grein fyrir þeim sóknarfærum sem landbúnaður og sjávarútvegur geta átt við aðild að ESB.

Ný og sókndjörf landbúnaðarstefna

Af hálfu Bændasamtakanna hefur málum verið stillt upp á þann veg að valið standi um landbúnaðarstefnu ESB og óbreytt íslenskt stuðningskerfi við landbúnað. Það er ekki raunsönn mynd, því að engar líkur eru á að núverandi stuðningskerfi við íslenskan landbúnað standi til lengri tíma litið. Kerfið stenst ekki skuldbindingar okkar samkvæmt alþjóðasamningum og fyrirsjáanlegt er að við þurfum að draga stuðninginn saman um meira en helming þegar nýr samningur um milliríkjaviðskipti með landbúnaðarvörur tekur gildi, og opna fyrir umtalsverðan innflutning landbúnaðarvara. Það er því tjaldað til einnar nætur með núverandi fyrirkomulagi í landbúnaði.

Framundan er því endurmat á landbúnaðarstefnunni, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Landbúnaðarstefna ESB hefur þegar verið löguð að fyrirhuguðum breytingum á hinu alþjóðlega viðskiptaumhverfi. Þar er stuðningur ekki lengur tengdur framleiðslu heldur er honum ætlað að styðja við fjölbreytt atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum. Innan þess ramma gætu fallið, auk hefðbundins landbúnaðar, ótal verkefni sem myndu skapa fjölmörg ný störf í sveitum – umhverfisverkefni á borð við endurheimt votlendis og matvælaframleiðsla sem nýtir staðbundin hráefni, svo dæmi séu nefnd.

Landbúnaðarstefna okkar er í dag bæði einhæf og óskilvirk. Hún styður ekki við þann fjölbreytta landbúnað sem er í landinu, heldur einungis dilkakjöts- og mjólkurframleiðslu. Kvótakerfið í mjólk hefur lagt efnahag fjölmargra bænda í rúst og torveldar nýliðun í greininni. Óbreytt landbúnaðarstefna leiðir óhjákvæmilega til sífellt færri og stærri búa. Það kallar aftur á meiri auðn í sveitum, færri íbúa, færri börn, dýrari skóla og aðra þjónustu og þannig veikara dreifbýli.

Hinn kosturinn er framrás og sókn fyrir íslenskan landbúnað. Er það lögmál að íslensk framleiðsla eigi engin sóknarfæri á erlendum mörkuðum ef þessir markaðir opnast? Allt bendir til að íslenskar afurðir á borð við smjör og skyr hafi mikla sérstöðu á alþjóðlegum mörkuðum, en á það hefur ekki reynt af alvöru vegna þeirra hafta sem atvinnugreinin hefur búið við.

Bændasamtökin hafa spáð hruni í markaðshlutdeild unninnar mjólkurvöru ef við göngum í ESB. Gott og vel, setjum svo. En hver er valkosturinn? Hver verður markaðshlutdeild innlendra osta þegar við höfum verið knúin til að opna markað okkar í auknum mæli fyrir innflutningi í óbreyttu kerfi, án nokkurra aðgerða til að milda það högg?

Því að höggið kemur, alveg óháð aðild okkar að Evrópusambandinu. Það veit forysta Bændasamtakanna mætavel.

Ný og framsækin landbúnaðarstefna gefur okkur færi á að styðja betur við vaxtarsprota í atvinnulífi á landsbyggðinni. Það eru ekki hagsmunir allra bænda að skilgreina íslenska landbúnaðarhagsmuni jafn þröngt og bændaforystan gerir – sannarlega ekki hagsmunir ferðaþjónustubænda og hrossabænda, svo dæmi sé tekið. Ferðaþjónusta hefur verið vaxandi búgrein, en hún líður fyrir ónothæfan gjaldmiðil og miðstýrða búvöruframleiðslu.

Einn helsti kostur landbúnaðarstefnu ESB er að hún styður sérstaklega við staðbundna búvöruframleiðslu og tengingu hennar við ferðaþjónustu í nágrenni framleiðslunnar. Í því eru sóknarfæri fyrir ferðaþjónustuna sem búgrein.

Íslenskur landbúnaður stendur á tímamótum. Óbreytt stuðningskerfi fær ekki staðist til frambúðar vegna alþjóðlegrar þróunar. Sú þróun kallar á annaðhvort sókn og nýsköpun eða áframhaldandi undanhald og óhjákvæmilega fækkun starfa í dreifbýli.

Tækifæri í sjávarútvegi

Samkeppnisstaða íslensks sjávarútvegs myndi batna við inngöngu í ESB. Tollar af öllum sjávarafurðum yrðu afnumdir. Sjávarútvegurinn hefur líka – rétt eins og landbúnaðurinn – liðið fyrir sífelldar gengissveiflur og óstöðugleika.

Margs konar ranghugmyndir hafa verið uppi um sjávarútvegsstefnu ESB og um möguleika Íslands til þess að gæta hagsmuna sjávarútvegsins í aðildarviðræðum. Bölsýnisspár sem byggja á neikvæðum viðbrögðum fulltrúa ESB við einstökum óútfærðum hugmyndum eru ekki mikils virði. Hvers virði væru samningamenn ESB ef þeir gæfu út einhliða yfirlýsingar um samþykki við slíkum hugmyndum í íslenskum fjölmiðlum, áður en þær hafa verið settar fram með formlegum hætti eða rökstuddar?

Ísland getur tryggt hagsmuni sjávarútvegsins í aðildarviðræðum. Það er ekki mikill mannsbragur að því að tapa samningaviðræðum fyrirfram og sjálfsögð krafa að á þær verði látið reyna.

Aðild að Evrópusambandinu felur í sér tækifæri til að breyta fiskveiðistjórnunarkerfi okkar og styrkja efnahagsleg tengsl á milli byggðalaga og útgerðar. Fullt afnám tolla skapar aukin tækifæri til fullvinnslu sjávarafurða á Íslandi, en í sjávarútvegi höfum við mátt búa við stighækkandi tolla þar sem tollar eru lægstir á óunninn fisk, hærri á flakaðan fisk og hæstir á fullunna neytendavöru. Þegar tollarnir hverfa verður hagstæðara að fullvinna vörur hér á landi, sem getur nýst sérstaklega vel til atvinnusköpunar á landsbyggðinni.

Aðild að ESB er ekki töfralausn og halda þarf vel á spöðunum í aðildarviðræðum til að verja brýna hagsmuni landbúnaðar og sjávarútvegs. Um það markmið mun nást víðtæk samstaða hér á landi og enginn stjórnmálaflokkur mun styðja samning þar sem hagsmuna hinna dreifðu byggða er ekki gætt.

Hitt er líka ljóst að í aðild felast mörg ný og spennandi tækifæri fyrir kröftugt atvinnulíf á landsbyggðinni, sem geta skotið fleiri stoðum undir búsetu og mannlíf í dreifbýli. Sú framtíðarsýn hlýtur að verða keppikefli okkar allra.