HRÆÐSLUÁRÓÐUR gegn hugsanlegri aðild Íslands að ESB náði ekki miklu flugi í aðdraganda kosninganna eins og niðurstöður gefa til kynna. Samfylkingin, sem ein flokka hefur sett aðildarviðræður á oddinn, hlaut viðunandi árangur og er nú stærsta stjórnmálaafl á Íslandi. Eflaust er það ekki einungis hugsanleg innganga Íslands í ESB sem skóp þennan góða árangur enda uppgjör síðasta áratugar einnig ofarlega í hugum Íslendinga á þessum tímamótum, sem liðnar kosningar svo sannarlega eru.

Góðir menn hafa talað um að „elíta“ Íslands berjist fyrir aðild að Evrópusambandinu og eru þá sennilega að meina fræðimenn vel tengda 101 og háskólasamfélaginu og fjölmiðlafólk.

Samt er það nú svo að stærsti landsbyggðarflokkurinn, Samfylkingin, sem fékk flest atkvæði samtals í NV-NA-S-kjördæmum, er einmitt sá flokkur sem talað hefur hvað skýrast og eindregnast fyrir aðildarviðræðum. Enda býr þar og starfar fólk sem vill fá að sjá og kjósa um hugsanlega aðild Íslands að ESB. Það eina sem stjórnmálamenn þurfa að gera er að búa sig undir viðræður, koma með skýr samningsmarkmið og leggja svo samninginn fyrir sunnlensku elítuna, grásleppukallana fyrir norðan, kennarana fyrir austan og bændurna fyrir vestan. Það er nefnilega ekki oft sem allir Íslendingar, á kosningabærum aldri, fá að kjósa um: JÁ eða NEI.

Kreddan um að festast í neti umsóknar ef farið er af stað til samninga er í besta falli ekki trúverðug – í versta falli beinlínis andlýðræðisleg. Aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur mætt hvað harðasti andstöðu forkólfa sjávarútvegsins. Sú andstaða elur hvað mest á þeirri hræðslu að Íslendingar missi forræðið yfir auðlindinni sem vissulega væri slæmt. En hvort svo verður fáum við ekki að vita með vissu nema ræða við ESB og sjá hvernig samningurinn kemur til með að líta út. Undirritaður er einn af þeim sem sjá möguleika fyrir íslenskan sjávarútveg með inngöngu í Evrópusambandið.

Sjávarútvegurinn stendur höllum fæti vegna lægra afurðaverðs og erfiðra skulda. En gleymum því ekki að sjávarútvegur hér á landi er alla jafna vel rekinn og hagkvæmur. Við smíðum og brúkum fullkomnustu smábáta (undir 15 tonnum) í heimi og sóst er eftir þeim um allan heim. Íslenskir útgerðarmenn eru búnir að ná góðum tökum á vinnslu og markaðssetningu á sjávarafurðum. Sjávarútvegurinn hjá okkur er því sannarlega skrefi á undan öðrum Evrópuþjóðum ef við teljum Norðmenn ekki með. Þetta gætu íslenskir útvegsmenn nýtt sér inni í Evrópusambandinu og Ísland gæti orðið leiðandi þekkingarafl innan ESB þegar kemur að stjórn fiskveiða, fiskveiðum og vinnslu á sjávarafurðum enda þekking og reynsla Íslendinga ótæmandi þegar kemur að sjávarútvegi.

Að því sögðu felast einnig líka möguleikar á því að fá erlent fjármagn að útgerðunum í landinu – erlent fjármagn sem íslenskt hagkerfi þarf svo nauðsynlega að fá. Ég þykist viss um að erlendir fjárfestar væru til í að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi undir skynsamlegu regluþaki. Það er nefnilega þannig að íslenskum útgerðarmönnum er frjálst að veiða fisk á Íslandsmiðum og sigla með hann til Þýskalands. Þeim er líka frjálst að hafa erlenda sjómenn um borð. En skýringin á því að það er ekki gert nema í örlitlum mæli hlýtur að vera sú að hagkvæmara er að landa honum hér á landi, vinna hann og senda síðan út. Hvort um er að ræða slægðan fisk sem fer út í gámum, fullunnin flök eða loðnumjöl. Aukinheldur eru íslenskir sjómenn eftirsóttir vegna þekkingar sinnar og vinnusemi, með fullri virðingu fyrir öllum þeim erlendu sjómönnum sem starfa hér og annarstaðar. Þess vegna óttast ég ekki samkeppni frá útgerðarmönnum ESB ríkjanna þegar kemur að veiðum og vinnslu á fiski og sjávarfangi verði það gert á jafnréttisgrundvelli. Íslenskir útgerðarmenn geta svo sannarlega keppt við þá ef viðunandi samningar nást um fiskimiðin í kringum Ísland.

En þessar vangaveltur eru háðar þeim forsendum að ríkistjórnin sæki og semji um aðild að ESB og beri það svo undir íslenska þjóð. Lykillinn að bjartari framtíð felst fyrst og fremst í að leita allra lausna með opnum hug og opinni og hreinskiptinni umræðu. Dæmi um slíkt væri að hefja aðildarviðræður um hugsanlega inngöngu Íslands í Evrópusambandið.

Höfundur er útgerðarmaður á Ísafirði.

Birt í MBL, 14.5.09

Á lýðveldistímanum hafa verið útkljáðar tvær stórorrustur um Evrópumál. Andstæðar fylkingar hafa tekist á með stílvopninu um hvernig samskiptum við Evrópu skuli háttað. Fyrsta orrustan snerist um aðildina að EFTA. Þá heyrðust raddir sem fullyrtu að EFTA-aðild myndi grafa undan sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar; þess yrði ekki langt að bíða að Ísland yrði „ofurseldur útnári Evrópu”.

Breiðu spjótin voru aftur dregin fram í aðdraganda EES-samningsins. Þrátt fyrir góða reynslu EFTA-aðildar beittu andstæðingar samningsins fyrir sig sömu orðræðu og fyrr; Íslendingar yrðu fórnarlömb átroðnings útlendinga – fangar í eigin föðurlandi ofurseldir og undirokaðir!

Dómur sögunnar er óumdeilanlega sá að EFTA-aðild og EES-samningurinn voru heillaspor sem lögðu grunn að fjölbreyttara atvinnulífi og blómlegra mannlífi. Dómsdagsspár úrtölumanna eru því sögulegar heimildir um þjóðlega einangrunarstefnu af verstu gerð. Fullyrða má að ef þeirri stefnu hefði verið fylgt væri Ísland í dag útnári Evrópu með einhæft atvinnulíf.

Þriðja uppgjörið í átökunum um Evrópu er yfirvofandi; uppgjör um aðild að ESB. Breiðu spjótin hafa verið dregin fram og andstæðingum aðildar höggva í sama knérunn. Kinnroðalaust ala þeir á ótta með rangfærslum um að útlendingar myndu vaða hér yfir menn og málleysinga með eldi og brennisteini og skilja eftir sviðna fold fósturjarðarinnar ef til aðildar kæmi. Rangfærslur sem sagan hefur dæmt sem hræðsluáróður og örgustu ósannindi.

 Tveir valkostir

Íslendingar standa frammi fyrir tveimur valkostum: Annars vegar að festa í sessi haftakerfi með tilheyrandi gjaldeyris- og innflutningshöftum og uppsögn EES-samningsins í framhaldinu. Flestum ætti að vera ljóst að haftastefna og skert athafnafrelsi er óhjákvæmilegur fylgifiskur óbreyttrar stefnu og að slíkt býður ekki upp á gróskufulla nýsköpun né fjölbreytni í atvinnulífi. Óbreytt stefna er hrein og klár ávísun á fortíðarfjötra og rússíbanareið hagkerfisins. Hinn valkosturinn er að ganga með reisn til aðildarviðræðna við ESB. Nú er það svo að aðild að ESB ein og sér leysir ekki öll vandamál Íslendinga og er engin töfralausn. Því hefur enginn haldið fram nema andstæðingar aðildar sem hafa lagt aðildarsinnum orð í munn. Aftur á móti má slá því föstu að aðildarumsókn myndi skapa trúverðugleika og senda skýr skilaboð um hvert við ætlum að stefna – sem við sárlega þurfum á að halda. Ljóst er að gjaldmiðillinn er ekki á vetur setjandi og við þurfum sem fyrst að komast inn í ERM II, sem er einskonar fordyri að evru og fæst ekki nema með aðild að ESB. Aðildarumsókn er því stórt og afar mikilvægt skref í endurreisn Íslands – fyrir atvinnulífið jafnt sem almenning.

 Grunnatvinnuvegir

Ótti landbúnaðar og sjávarútvegs við aðild er þekktur. Samt sem áður er ljóst að þessar skuldsettu atvinnugreinar þrífast ekki frekar en annað í óbreyttu ástandi. Óhætt er að fullyrða að í aðildarviðræðum er hægt að verja hagsmuni þessara greina til framtíðar. Margoft hefur verið bent á að sjávarútvegsstefna ESB snýst um nýtingu á sameiginlegum fiskistofnum. Ísland á hvergi lögsögu að ESB og Íslendingar sitja einir að staðbundnum nytjastofnum. Engin breyting yrði þar á við aðild. Varðandi deilistofna á alþjóðahafsvæðum hefur þegar verið samið um skiptingu þeirra og yrði til framtíðar byggt á þeim samningum. Eina undantekningin er makríll, sem Íslendingar eru nýlega farnir að nýta. Joel Borg, framkvæmdastjóri sjávarútvegsmála ESB, gaf skýr skilaboð á blaðamannafundi í Brussel 22. apríl sl. með því að segja að ef Íslendingar sæktu um aðild yrði fundin lausn á sjávarútvegsmálum sniðin að hagsmunum Íslendinga. Orð Borgs enduróma ummæli forvera hans í starfi; Frans Fischler og Emmu Bonino. Framkvæmdastjórn ESB og einstakar Evrópuþjóðir gera sér fulla grein fyrir mikilvægi sjávarútvegs fyrir Ísland og hafa margoft lýst yfir skilningi á sérstöðu okkar.
Öllum er ljóst að íslenskur landbúnaður á eftir að ganga í gengum breytingar algerlega óháð ESB-aðild. Jafnframt er ljóst að dómsdagsspár um að ESB aðild ein og sér myndi leggja landbúnað á Íslandi í rúst standast ekki skoðun. Sé t.d. tekið mið af reynslu Finna og Svía eftir 14 ára veru í ESB er hún almennt góð. Um þetta vitna Peter Lundberg, sérfræðingur hjá sænsku bændasamtökunum, í viðtali í DV 29. apríl sl. og Pekka Pesonen, finnskur framkvæmdastjóri evrópsku bændasamtakanna COPA- Cogeca, en hann hélt erindi hér á landi hinn 4. febrúar sl. Lundberg fullyrðir að sænskum landbúnaði „líði betur innan [ESB] en utan” og að aukinnar bjartsýni gæti meðal sænskra bænda. Í máli Pesonen kemur fram að þrátt fyrir sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB sé hún útfærð þannig að allir hafi hag af. Ný tækifæri opnist og að engin dæmi séu um að horfið hafi verið frá landbúnaði í ESB; það væri ekki hagur evrópsk landbúnaðar. Fullyrðingar Bændasamtaka Íslands í Bændablaðinu 28. janúar sl. um að íslenskum landbúnaði standi veruleg ógn af ESB-aðild og að sænskur og finnskur landbúnaður hafi verið drepinn í dróma af ESB er bábilja ein. Íslendingar munu svo sannarlega halda áfram að yrkja jörðina og draga fisk úr sjó þrátt fyrir að til aðildar kæmi.

 Frelsi eða höft?

Eins og komið var inn á hér í upphafi er dómur sögunnar skýr. EFTA- og EES-aðildin voru hreyfiafl framfara. Við Íslendingar höfum nú val um að halda áfram að feta braut frelsis og losa okkur undan klyfjum vonlausrar efnahagsstefnu og ganga til liðs við ESB ásamt flestum af okkar helstu viðskipta- og vinaþjóðum. Hinn kosturinn er að taka skrefið til baka út úr EES og byggja einhæft samfélag á grundvelli útflutnings frumframleiðslu og takmarkaðs innflutnings nauðsynja með tilheyrandi gjaldeyrishöftum og frelsisskerðingu almennings. Um þessa tvo kosti snýst Evrópuumræðan.

Birtist í Fréttablaðinu 8. Maí 2009

Það var vel mætt í auditorium í Tæknigarði í hádeginu, 30. apríl. Umræðuefnið var: Sjávarútvegsstsefna ESB – hvað með fiskinn í sjónum? Munu vondir útlendingar taka hann frá okkur, ef við göngum í Evrópusambandið?

Fundurinn var haldinn á vegum Alþjóðamálastofnunar háskólans og Rannsóknarseturs um smáríki. Ólafur Harðarson, prófessor, stýrði fundi, en framsögumenn voru Friðrik Arngrímsson frá LÍÚ, og Bjarni Þór Harðarson, hagfræðingur Samtaka iðnaðarins. Loks áttu fulltrúar flokkanna að tala máli sinna flokka, þar sem þeir sátu fyrir svörum.

Hvað kom út úr þessum fundi? Stóra spurningin sem var ósvarað var þessi: Eiga sérhagsmunaklíkur að hafa sjálfdæmi um það, hvort Íslendingar kjósi að ganga í Evrópusambandið eða ekki?  Er það víst, að almannahagsmunir fari saman við þröngt hagsmunamat atvinnurekenda (eða öllu heldur lítils hluta þeirra í þessu máli)? Þeir sem hafa heyrt framkvæmdastjóra LÍÚ fara með ræðuna sína gegn Evrópusambandsaðild kunna hana orðið utanbókar. Rullan er svona:

Íslendingar munu glata yfirráðum yfir auðlindinni; Brüssel mun ráða fiskveiðistefnunni og úthluta kvóta; Íslendingar, fáir og smáir, munu engu ráða í eigin málum. Það er engin trygging fyrir því, að Íslendingar verði ekki beittir meirihlutavaldi, sem geti þýtt að útgerðin færist í hendur útlendinga; og arðurinn með þeim úr landi. Það er alveg sama, hversu oft þessi hræðsluáróður íslenskra kvótaeigenda hefur verið leiðréttur – það er eins og að skvetta vatni á gæs. Hræðsluáróðurinn er endurtekinn í síbylju, sérstaklega á landsbyggðinni. Fólk er farið að trúa fleiprinu. Þar með er vitiborin umræða kæfð í fæðingunni.

Hverjum í hag?

Rómverjar hinir fornu spurðu gjarnan: Qui bono? Hverjum í hag? – þegar þeir lögðu mat á málflutning manna í senatinu. Sambærilegt húsráð hjá Ameríkönum er: Follow the money. Það er vert að hafa þetta í huga, þegar áróður útgerðarmanna er gegnumlýstur. Lítum á eftirfarandi:

Skv. lögum er fiskveiðiauðlindin sameign þjóðarinnar. Til að taka af tvímæli um það tókst 80-daga stjórninni að binda þetta ákvæði í stjórnarskrá. Íslensk stjórnvöld hafa því ekki heimild til að semja frá sér eignarréttinn á auðlindum þjóðarinnar, þar með talið fiskimiðunum. Þetta breytir ekki því, að ríkið úthlutar veiðiheimildum til útgerðarmanna, án endurgjalds. Fámennur hópur útgerðarmanna fékk á sínum tíma þau forréttindi að fá einkarétt á nýtingu auðlindarinnar, fyrir ekkert. Þessu til viðbótar fengu útgerðarmenn rétt til að selja eða leigja veiðiheimildirnar, sem þeir eiga ekki, - án þess að eigandinn fái nokkuð í sinn hlut.

Þessi úthlutun gjafakvóta, í skjóli pólitísks valds, er siðlaus stjórnsýsla. Þessar aðfarir eru skýrt brot á grundvallarreglum stjórnskipunar Íslands, sem kveða á um  jafnræði fyrir lögum og atvinnufrelsi. Vera má, að réttlæta megi þetta stjórnkerfi til skamms tíma, í nafni neyðarréttar, nefnilega til þess að forða útrýmingu fiskistofna. Nú hefur reynslan hins vegar leitt í ljós, að hið yfirlýsta markmið um uppbyggingu fiskistofna, með því að takmarka sóknina, hefur mistekist. Hugsanlegar forsendur neyðarréttar gilda því ekki lengur. Tímabundinn neyðarréttur getur ekki til frambúðar vikið frá grundvallarreglum stjórnskipunar ríkisins. Það er valdníðsla.

Hvernig hafa íslenskir útgerðarmenn farið með þau forréttindi, sem þeim voru gefin af flokkum sínum, Sjálfstæðis- og Framsóknarflokknum? Yfirlýst markmið kvótakerfisins var hagræðing. Kvótakerfi með framsali átti að þýða færri skip til að sækja úthlutaðan afla. M.ö.o.. það átti að lækka tilkostnað og auka hagnað. Yfirlýstur tilgangur var m.ö.o. tvíþættur: Verndun fiskistofna og aukin arðsemi.

Hver er árangurinn?

Hver er árangurinn? Veiðiheimildirnar hafa að sönnu sífellt færst á færri hendur. Tiltölulega fá og stór útgerðarfyrirtæki ráða nú yfir kvótanum. Þessi fyrirtæki hafa veðsett óveiddan fisk í sjó hjá bankakerfinu, (þ.e. þrotabúum gömlu bankanna) fyrir lánum til að kaupa aðra út úr greininni. Þannig hefur orðið mikið fjárstreymi út úr greininni. Fyrir því má færa rök að þarna sé að finna uppruna pappírsauðsins, sem síðan var nýttur í fjárhættuspilinu í útlöndum og að lokum kom Íslandi á hausinn. Hversu mikið af veiðiheimildum á Íslandsmiðum er þar með komið í hendur erlendra banka? Eru þetta ekki sömu mennirnir, sem vara þjóðina við því að vondir menn í útlöndum muni stela kvótanum, ef við göngum í ESB?

 Sum þessara útgerðarfélaga hafa nú þegar meiri hluta tekna sinna af umsvifum í útlöndum. Það eru þessir sömu kvótaeigendur sem reka LÍÚ og kosta áróðurinn um að veiðiheimildirnar og hagnaðurinn muni færast í hendur útlendinga, ef Ísland gengur í ESB. Það eru þessi sömu kvótaeigendur, sem með kvótabraski sínu  hafa sökkt sjávarútvegsfyrirtækjunum upp fyrir haus í skuldir. Skuldir þeirra nema nú allt að aflaverðmæti þriggja ára.  

Hrun krónunnar – sem þessir menn þykjast vilja standa vörð um – hefur hækkað skuldirnar upp úr öllu valdi. Sjávarútvegurinn undir þeirra stjórn er sokkinn í skuldir. Þótt gengishrun krónunnar bæti samkeppnisstöðuna  á erlendum mörkuðum, hækkar það skuldirnar um leið. Eina leiðin, úr því sem komið er, til þess að aflétta erlendum skuldum af sjávarútvegsfyrirtækjunum er sennilega sú að ganga í Evrópusambandið. Þar með yrði sjávarútveginum, eins og öðrum atvinnuvegum, leyft að afla hlutafjár gegnum erlenda fjárfestingu. Sjávarútvegurinn sæti þá við sama borð og aðrar atvinnugreinar. Þrátt fyrir erlenda hlutafjáreign hafa íslensk stjórnvöld ótal ráð sem duga til að tryggja, að arðurinn af útgerð og vinnslu héldist í landinu.  

Það er kominn tími til, að almenningur á Íslandi fari að sjá í gegnum hræðsluáróður kvótaeigendanna í LÍÚ. Það er augljóst mál, að kvótahafarnir óttast það helst að missa forréttindi sín, ef gengið verður í ESB. Það er að vísu á misskilningi byggt, að ESB aðild breyti nokkru um fiskveiðistjórnun á Íslandi og framkvæmd hennar. Embættismenn í Brüssel hafa ekkert með það að gera. Við þurfum sjálf, í nafni almannahagsmuna, að afnema þessi forréttindi, einfaldlega af því að þau eru hvort tveggja, löglaus og siðlaus.Nú reynir á vinstri-stjórnina, hvort hún rís undir nafni: Ætlar hún að standa við stóru orðin og skila þjóðinni aftur arði af eign sinni – sjávarauðlindinni?

Almannahagur gegn sérhagsmunum.

Svo þurfum við að átta okkur á því, að hagsmunir sjómanna og fiskverkafólks í landi fara ekki saman við hagsmuni kvótahafanna.  Fjöldinn allur af þeim, sem áður voru sjálfstæðir atvinnurekendur í íslenskum sjávaraútvegi, eru nú orðnir að leiguliðum forréttindaaðalsins. Það þarf að leysa þá úr fjötrum og fá þeim aftur stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi. Lénsveldið leið undir lok í Evrópu með frönsku byltingunni. Þurfum við nýja byltingu til þess að afnema það í íslenskum sjávarútvegi?

Innganga í ESB mundi þýða, að aftur yrði hagkvæmt að fullvinna sjávarafurðir á Íslandi. Ástæðan er sú, að fullunnar afurðir yrðu tollfrjálsar (sem þær ekki eru nú). Þetta mundi skapa atvinnu, sem ekki veitir af eftir hrun. Þetta eru augljós dæmi um það að hagsmunir sjómanna og fiskverkafólks fara ekki saman með hagsmunum kvótahafanna.

Þegar þetta bætist við þá staðreynd, að hræðsluáróður LÍÚ er mestan part staðleysustafir frá upphafi til enda, standa vonir til, að almenningur í landinu muni láta almannahag ráða afstöðu sinni í þessu máli, fremur en að láta blekkjast af hræðsluáróðri forréttindaliðsins. Hverjir eru þá hagsmunir almennings í þessu máli? Hrunið hefur kennt okkur það the hard way: Stöðugt gengi, traustur gjaldmiðill, lágir vextir, afnám verðtryggingar og lægra verð á lífsnauðsynjum. Aðild Íslands að Evrópusambandinu snýst um lífskjör almennings í framtíðinni.

(Höfundur var formaður Alþýðuflokksins, sem beitti sér fyrir 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna um þjóðareign á sjávarauðlindinni)

STÆRSTA bábiljan í Evrópuumræðunni er sú að kvóti færist frá íslenskum stjórnvöldum til annarra aðildarríkja Evrópusambandsins. Staðreyndin er sú að allur kvóti í staðbundnum stofnum umhverfis Ísland verður áfram í höndum íslenskra stjórnvalda eftir aðild að Evrópusambandinu. Samkvæmt gildandi reglum Evrópusambandsins er kvóti í höndum þeirra ríkja sem hafa veiðireynslu í viðkomandi fiskistofni. Ekkert aðildarríkja ESB hefur veiðireynslu umhverfis Ísland í meira en 30 ár. Aldrei hefur verið litið lengra en 9 ár aftur í tímann þegar veiðireynsla er metin. Þess vegna fer því víðsfjarri að við ESB aðild Ísland muni erlendir togarar gera sig heimakomna í íslenskri lögsögu. Við þurfum hvorki undanþágu eða sérlausn til þess að tryggja að allur kvóti verði í höndum Íslands eftir aðild að Evrópusambandinu. Þetta er mikilsverð staðreynd sem áhrifamenn í framkvæmdastjórn ESB hafa ítrekað staðfest, m.a. á opnum fundum á Íslandi.

Getum tryggt yfirráðin?

Þeir sem hafa kynnt sér reglur ESB í sjávarútvegi mæla ekki á móti þessari staðreynd en sumir hafa sagt að Evrópusambandið geti breytt þessum reglum í kjölfar aðildar Íslands með vegnum meirihluta í ráðherraráði sambandsins og þannig rekið rýting í bakið á okkur og tekið sér kvóta í íslenski lögsögu. Það er rétt að hægt er að breyta öllum reglugerðum og lagaákvæðum í Evrópusambandinu eins og annars staðar. Reglunum um eignarhald á kvóta á grunni veiðireynslu hefur hins vegar aldrei verið breytt og er einn af hornsteinum núverandi sjávarútvegsstefnu ESB. Breytingar eru ákafalega ósennilegar því þær hefðu í för með sér að verðmæti væru færð frá einu aðildarríki til að láta þau í hendur annars. Ef Íslendingar vilja fá algera staðfestingu á því að kvóti í staðbundnum stofnum verði í höndum Íslands, þá má setja ákvæði þess efnis í aðildarsamninginn. Aðildarsamningar hafa sama lagalega gildi og sáttmálar sambandsins og yrði því ekki breytt nema með samþykki Alþingis eða í þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi. Með þessu væri gulltryggt að allur kvóti í staðbundnum stofnum innan íslensku lögsögunnar verði í höndum Íslands til frambúðar.

Ákvarðanataka í höndum okkar

Í sjávarútvegi, rétt eins og í öðrum málaflokkum, er sá háttur hafður á í Evrópusambandinu að aðeins þau ríki sem ákvörðunin snertir taka þátt í ákvarðanatökunni. Þannig hafa Eystrasaltsríkin ekki áhrif á ákvörðun um aflamark í Miðjarðarhafi og Miðjarðarhafsríkin hafa ekki skoðanir á kvótaákvörðun í Norðursjó. Þar sem aðeins Ísland mun fara með kvóta í staðbundnum stofnum umhverfis landið, þá mun ákvörðunin um heildarkvóta í raun vera í höndum Íslendinga – svo lengi sem hún uppfyllir almenn skilyrði sjávarútvegsstefnu ESB um að fylgja ráðleggingum vísindamanna. Samvæmt núverandi kerfi yrði ákvörðunin þó formlega afgreidd á fundi sjávarútvegsráðherra allra aðildarríkjanna.

Ef það er þyrnir í augum Íslendinga að formleg ákvörðun verði tekin í Brussel – jafnvel þó hún verði ekki tekin „af Brussel“ – þá má hugsa sér útfærslur í aðildarsamningi til þess að koma til móts við þau sjónarmið. Til að mynda er hægt að sjá fyrir sér ákvæði á þá leið að engin ákvörðun verði tekin um heildarafla í stofnum sem einungis íslensk stjórnvöld úthluta úr án samþykkis Íslands. Þannig yrði engin ákvörðun tekin nema Ísland stæði að henni.

Sveigjanleiki er fyrir hendi

Ein af afleiðingum þess að vera með gjaldmiðil sem ekki er gjaldgengur í alþjóðaviðskiptum er sú að við höfum þurft að setja á viðskiptahöft sem ganga í berhögg við EES-samninginn og það er einungis tímaspursmál hvenær hann fer í algert uppnám og þar með framtíð utanríkisviðskipta landsins.

Enn er ósamið við erlenda kröfuhafa, lánakjör á alþjóðlegum mörkuðum eru með því versta sem gerist ef lán fást, rekstrargrundvöllur nýju bankanna er í óvissu og allar aðstæður til atvinnureksturs með þeim hætti að ábyrgir rekstraraðilar sem á annað borð geta flutt rekstur úr landi hljóta að hafa það til alvarlegrar skoðunar. Evrópusambandsaðild er engin töfralausn en þegar með aðildarumsókninni stígum við stórt skref í átt til stöðugleika og eðlilegs viðskiptaumhverfis. Við munum þurfa að takast á við erfið verkefni í aðildarviðræðunum en hvort sem litið er til löggjafar Evrópusambandsins eða reynslu þeirra 22 ríkja sem hafa gengið til liðs við það frá stofnun þess þá blasir við að það er hægt að finna lausnir. Sveigjanleiki er fyrir hendi. Evrópusambandið hefur aldrei gengið gegn grundvallarhagsmunum nýrra aðildarríkja.

Höfundur er lektor í viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík.

MBL. 29.4.09

Helgi Áss Grétarsson, lögfræðingur, heldur því fram í grein í Morgunblaðinu (13.03.09) að stjórnarskrárákvæði um þjóðareign á auðlindum Íslendinga þ.m.t. fiskimiðunum gangi í berhögg við sameiginlega fiskveiðistefnu bandalagsins (CFP), sem kveður á um forræði bandalagsins yfir efnahagslögsögu aðildarríkja utan 12 mílna. Ályktun Helga Áss er sú að stjórnarskrárákvæðið torveldi aðildarsamninga við ESB eða geri þá hreinlega ósamrýmanlega stjórnarskránni.

Almenna reglan er sú að aðildarríki ESB ráða sjálf yfir auðlindum sínum. Eignarréttarskipan á þeim er þeirra mál. Spánverjar ráða sínum ólífulundum; Bretar sinni Norðursjávarolíu; Pólverjar sínum kolanámum og Finnar sínum skógarlendum. Sameiginlega fiskveiðistefnan er undantekning frá þessu. Ástæðan liggur í augum uppi. Öldum saman hafa grannþjóðir við Norðursjó, sem nú eru innan ESB, nytjað sameiginlega fiskistofna á sameiginlegu hafsvæði. Til þess að mismuna þeim ekki er umsjá hins sameiginlega hafsvæðis hjá Evrópusambandinu, fremur en einhverri aðildarþjóðanna. Það ræðst af aðstæðum.

Samningsstaða okkar Íslendinga gagnvart Evrópusambandinu um forræði yfir efnahagslögsögunni er öll önnur en þessara þjóða. Íslenska efnahagslögsagan er algerlega aðskilin frá sameiginlegri lögsögu bandalagsins. Helstu nytjastofnar á Íslandsmiðum eru staðbundnir. Undantekningin er fáeinir flökkustofnar sem við höfum samið um við aðra og munum gera það áfram. Engin Evrópusambandsþjóð hefur framar sögulegan veiðirétt innan íslensku lögsögunnar. Á grundvelli þessara staðreynda verða samningsmarkmið okkar þau að íslenska lögsagan verði sérstakt fiskveiðistjórnunarsvæði á forræði Íslendinga. Þetta er ekki beiðni um tímabundna undanþágu frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni. Þetta er krafa um íslenska sérlausn sem styðst við fordæmi.

Allir sem einhverja reynslu hafa af samningaviðræðum þar sem miklir hagsmunir eru í húfi, vita að þá fyrst harðnar á dalnum ef samningsaðilar verða að gefa eftir umtalsverð verðmæti til þess að ná sameiginlegri niðurstöðu. Íslendingar eru í þessu dæmi í þeirri öfundsverðu stöðu að þurfa ekki að taka neitt frá neinum, né heldur er þess krafist að Evrópusambandið láti eitthvað af hendi sem það á fyrir. Þessar staðreyndir valda því að, öfugt við ríkjandi skoðun, ætti að vera auðveldara að ná samningsniðurstöðu, þar sem gengið er á hlut hvorugs samningsaðilans, en í ýmsum öðrum málum. Og aðildarsamningur hefur sömu þjóðréttarlegu stöðu og sjálfur stofnsáttmálinn. Hann hefur varnalegt gildi.

Helgi Áss gefur sér þá forsendu að ekki sé hægt að semja við Evrópusambandið. Þar verði að taka hverju regluverki sem er, eða hafna öllum. Þetta er ekki rétt. Allar þjóðir sem hafa samið um aðild (27 talsins) hafa fengið viðurkenningu á brýnustu þjóðarhagsmunum sínum. Það mun eiga við um íslenskan sjávarútveg. Það kom líka á daginn í samningum Finna og Svía um landbúnað á sínum tíma. Þeir sömdu um sérlausn í krafti sérstakra aðstæðna, þótt það væri talið fyrirfram vonlaust. Það er sjálfur modus vivendi Evrópusambandsins að leysa ágreiningsmál aðildaþjóða með samningum á grundvellil laga og réttar. Niðurstaðan er því sú að þjóðareignarákvæði um auðlindir í stjórnarskrá mun styrkja samningsstöðu Íslands þegar þar að kemur, en ekki veikja.

Jón Baldvin Hannibalsson (Höf. leiddi fyrir Íslands hönd samningaviðræður við Evrópusambandið um Evrópska efnahagssvæðið á árunum 1989-93)