Í afar fróðlegu viðtali í MBL frá 2002 segir Josef Bonnici, viðskiptaráðherra Möltu, frá reynslu þarlendra stjórnvalda af samningaviðræðum við ESB. Íbúar Möltu eru um 400.000.

Í viðtalinu segir m.a.:

JOSEF Bonnici, viðskiptaráðherra Möltu, segir fulltrúa Evrópusambandsins (ESB) hafa sýnt sjónarmiðum Möltumanna mikinn skilning en Malta á nú í aðildarviðræðum við sambandið. Engin dæmi séu um að erindrekar ESB hafi stillt viðsemjendum sínum upp við vegg og sagt að þeir yrðu einfaldlega að samþykkja skilmála sambandsins eða hafna þeim. “Það er mögulegt að semja um hlutina,” segir Bonnici

..og ennfremur:

Sjá um að ákveða heildarafla

Niðurstöður viðræðna Möltumanna og ESB um sjávarútvegsmál vöktu talsverða athygli hér á landi nýverið. “Þó að fiskveiðar séu ekki jafn mikilvægar efnahag okkar og fyrir ykkur Íslendinga þá þýðir það ekki að einfalt hafi verið að semja um þau mál,” segir Bonnici aðspurður.

“Ríkisstjórn Möltu lýsti einhliða yfir 25 mílna efnahagslögsögu á sínum tíma, snemma á áttunda áratugnum. Lögsaga okkar hlaut ekki viðurkenningu á alþjóðavettvangi, slík viðurkenning fékkst aðeins fyrir 12 mílum, en það sem við höfum nú gert er að tryggja að ábyrgðin á því að stýra veiðum á 25 mílna svæðinu fellur í okkar hlut. Þetta er kannski ekki stórt svæði en þá verða menn að hafa í huga að fjarlægðin á milli Möltu og Sikileyjar er aðeins 60 mílur. Við erum því að tala um að næstum helmingur þess svæðis teljist efnahagslögsaga okkar. Það fellur í okkar hlut að ákveða heildarafla hvers fiskveiðiárs og einnig munum við ákveða stærð veiðarfæra og þar fram eftir götunum.”

“Auðvitað þurfum við líka að una ákveðnum takmörkunum,” segir Bonnici. “Þannig verða bátar, sem eru stærri en tólf metrar á lengd, að veiða utan fiskveiðilögsögunnar. En þá er rétt að muna að fæstir bátanna í fiskveiðiflota okkar eru stærri en tólf metrar að lengd.”

Hann segir að þetta fyrirkomulag muni í raun þýða að einungis maltneskir bátar verði að veiðum í lögsögu Möltu. Kostnaður við að sigla smábátum t.d. alla leið frá Spáni geri að verkum að slíkur útvegur geti aldrei orðið arðbær. Fjarlægðin sé of mikil, veður geti verið válynd og um of langan veg sé að fara til að landa aflanum.

Hér að neðan er viðtalið í heild sinni af vef MBL

http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=681073

 Á þingi Sjómannasambands Íslands í síðasta mánuði flutti Aðalsteinn Leifsson lektor við Háskólann í Reykjavík erindi þar sem hann sagði að ýmsar ranghugmyndir væru á kreiki í umræðunni um sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins og afleiðingar þess fyrir íslenskan sjávarútveg ef við gerðumst aðilar að sambandinu.  

ESB hefur engan lagalegan veiðirétt við Ísland
 
Aðalsteinn benti á að sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB væri fyrst og fremst til komin vegna þess að aðildarríkin nýttu sameiginlega fiskistofna sem gengju inn og út úr lögsögum þeirra. Þau væru því nauðbeygð til þess að semja um nýtingu stofnanna. Stefnan var tekin upp árið 1983 og hlutur hvers ríkis byggður á veiðireynslu úr viðkomandi stofnum árin á undan. Þegar búið var að semja um hlutdeild hvers og eins gátu veiðiskipin veitt sinn skammt í eigin lögsögu eða annarra eftir því sem hagkvæmast þótti hverju sinni. Þannig er það enn í dag. Hlutdeild hvers ríkis hefur ekki verið breytt allan þennan tíma nema þegar ný aðildarríki hafa bæst við.,,Ísland hefur algjöra sérstöðu í þessu sambandi því vegna framsýni þeirra manna sem beittu sér fyrir útfærslu fiskveiðilögsögu okkar í 200 mílur hefur enginn veiðireynslu í íslenskri lögsögu nema við sjálfir. Þegar ný ríki eru tekin inn í Evrópusambandið hefur aldrei verið miðað við veiðireynslu lengra en 9 ár aftur í tímann. Við þurfum hins vegar að fara meira en 35 aftur í tímann til þess að finna fordæmi fyrir því að erlendar þjóðir hafi veitt í íslenskri lögsögu ef frá eru talinn þessi 3.000 tonna karfakvóti sem ESB hefur við Ísland og svo veiðar samkvæmt gagnkvæmum samningum við Færeyinga og Norðmenn. Ég hef spurt marga embættismenn sem hafa haft með samningamál um sjávarútveg að gera innan ESB hvort þeir telji að sambandið eigi rétt á kvóta í íslenskri lögsögu á grundvelli löggjafar sambandsins. Þeir hafa allir svarað því neitandi. Það mun hins vegar ekki hindra þá í því að fara fram á kvóta í samningaviðræðunum, ég er nokkuð viss um það,” sagði Aðalsteinn. 
 
Ekki gengið gegn grundvallarhagsmunum þjóða 
 
Aðalsteinn vék að áhyggjum manna um að sjávarútvegsstefnu ESB kynni að verða breytt okkur í óhag þegar fram í sækti. Hann benti á í því sambandi að enda þótt leyfilegt væri að breyta reglum ESB með meirihlutasamþykkt ríkjanna væri það ekki gert ef grundvallarhagsmunir einstakra þjóða væru í húfi. Rannsóknir sýndu að mönnum væri meinilla við að útkljá veigamikil deilumál með atkvæðagreiðslum. Á hverjum degi væri verið að taka ákvarðanir sem áhrif hefðu í aðildarríkjunum. Ríkin þyrftu á stuðningi hvers annars að halda í margvíslegum málum og því gættu þau sín þegar um þjóðarhagsmuni væri að tefla.   
Aðalsteinn ítrekaði að hinn svokallaði ,,hlutafallslegi stöðugleiki” sem sjávarútvegsstefna ESB byggði á og snerist um hlut hvers ríkis í einstökum fiskistofnum hefði ekki breyst síðan árið 1983 eða þann tíma sem sjávarútvegsstefnan hefði gilt.

,,Þeirri hugmynd hefur verið varpað fram að tekið verði upp eitt kerfi framseljanlegra veiðiheimilda alls staðar í Evrópusambandinu að íslenskri fyrirmynd, þannig að menn gætu átt viðskipti með kvóta milli landa eins og um eitt svæði væri að ræða. Spurningin er hvort við gætum ekki komist vel frá því. Við höfum samkeppnishæfasta sjávarútveg í Evrópu. Af hverju ættum við ekki að standa vel að vígi í slíkri samkeppni?” spurði Aðalsteinn.

Eftirlit með fiskveiðum innan ESB er eitt þeirra atriða sem Aðalsteinn segir að gæti misskilnings um. Staðreyndin sé sú að eftirlitið sé í höndum hvers aðildarríkis fyrir sig. Þannig muni Íslendingar sjálfir áfram annast eftirlitið á Íslandsmiðum.  
 
Kvótahoppið
 
,,Stærsta og erfiðasta málið sem við er að glíma, þegar og ef kemur að samningaviðræðum við Evrópusambandið um aðild Íslands, er að búa svo um hnútana að kvótinn flytjist ekki úr landi,” sagði Aðalsteinn. ,,Núna eru í gildi hömlur á fjárfestingum útlendinga í íslenskum sjávarútvegi en ef við göngum í ESB tel ég erfitt, ef ekki ómögulegt, að koma í veg fyrir að fullt frelsi verði innleitt í þessu efni. Nefnd hafa verið dæmi frá Álandseyjum, Danmörku og Möltu um undanþágur á vissum sviðum en við skulum ekki gleyma því að grundvallarreglan innan ESB er sú að ekki má mismuna fólki eftir þjóðerni.
Margir spyrja: Hvað verður því til fyrirstöðu að þegnar annarra ESB-ríkja kaupi íslensk sjávarútvegsfyrirtæki og þar með kvóta í íslenskri lögsögu og sigli svo burt með aflann til síns heima? Því er til að svara að þetta hefur gerst innan ESB og valdið miklum óróa. Frægt er að Spánverjar keyptu veiðiheimildir í Bretlandi og sigldu svo með fiskinn heim. Þetta var og er kallað kvótahopp. Deilur sem af þessu spruttu komu til kasta Evrópudómstólsins. Niðurstaða hans varð sú að ekki væri hægt að banna að útlendingar keyptu skip og veiðiheimildir í öðrum aðildarríkjum en hins vegar mætti krefja viðkomandi útgerð um sannanir fyrir því að hún hefði raunveruleg efnahagsleg tengsl við landið eða landsvæðið sem kvótinn tilheyrði. Bretar hafa útfært þetta þannig að krafist er eins af þremur skilyrðum; að 50% aflans sé landað í heimahöfn, að 50% áhafnarinnar séu búsett á viðkomandi landssvæði eða að 50% aflaverðmæta sé varið í viðkomandi landi. Einnig er mögulegt að sanna með blöndu af þessum skilyrðum að efnahagslegur ábati af veiðunum komi fram í viðkomandi landi. Bretar telja að eftir að þessi dómur var felldur fyrir 8-9 árum hafi kvótahopp ekki verið teljandi vandamál þótt það lifi áfram í pólitískri umræðu, en það þarf að fara vel ofan í saumana á þessum lið í samningaviðræðunum,” sagði Aðalsteinn. 
 
 Kvótaákvörðun í reynd í höndum Íslendinga 
 
Aðalsteinn sagði að því væri oft haldið fram að ef Íslandi gengi í ESB myndi sambandið taka við stjórn fiskveiða við Ísland og úthluta aflakvótum. Hið rétta væri að sjávarútvegsráðherrar ESB tækju sameiginlega ákvörðun um heildarkvótann í aðildarríkjunum á fundi ár hvert að fengnum tillögum vísindamanna (sem reyndar væri oft farið fram úr). Reglan væri þó sú að ef eitthvert eitt ríki hefði hagsmuni af viðkomandi kvóta skiptu önnur ríki sér ekki af kvótaákvörðuninni. Þar sem Íslendingar ættu einir rétt á kvótanum við Ísland myndu hin ríkin fara varlega í að fetta fingur út í tillögur sem fram kæmu frá íslenska sjávarútvegsráðherranum að fengnum ráðleggingum íslensku hafrannsóknastofnunarinnar. ,,Hvað varðar úthlutun kvótans í heimalandinu er hún alfarið á hendi stjórnvalda í viðkomandi ríkjum og þau ráða því sömuleiðis hvaða fiskveiðistjórnunarkerfi er notað á hverjum stað. ESB hefur ekkert um það að segja,” sagði Aðalsteinn.    

Megináherslur í aðildarviðræðum 
 
Aðalsteinn hvatti til þess að látið yrði á það reyna með aðildarviðræðum hvaða kostir byðust Íslendingum. Megináherslur í þeim viðræðum yrðu þær af Íslands hálfu að tryggja ábyrgar veiðar og efnahagslega sterka útgerð á forræði Íslendinga. Leggja yrði áherslu á að ákvörðun um heildarkvóta yrði tekin af Íslendingum á grunni bestu vísindalegu meðmæla. Varðveita yrði snerpu og sveigjanleika íslenskra fiskveiðistjórnunarkerfisins þannig að hægt yrði að bregðast skjótt við breyttum aðstæðum. Jafnframt væri lykilatriði að tryggja hlutdeild okkar í deilistofnum, þar sem við færðumst frá því að semja við Evrópusambandið og til þess að semja innan Evrópusambandsins við önnur aðildarríki um hlutdeild í kvóta.
,,Ég geri mér fulla grein fyrir því að viðræður ESB um sjávarútveg verða erfiðar. Þeir sem segja að þær verði auðveldar hafa rangt fyrir sér. En þeir sem segja að það sé ómögulegt að ná ásættanlegri niðurstöðu hafa einnig rangt fyrir sér. Ég tel að við eigum að láta á þetta reyna og finna lausnir. Ef samningsdrögin verða ekki nógu góð í sjávarútvegi þá tel ég vandfundinn þann Íslending sem mun samþykkja þau,” sagði Aðalsteinn Leifsson.
 
 Grein þessi birtist í Fiskifréttum í byrjun janúar 2009

Úlfar Hauksson skrifar

Undanfarin misseri hefur oft verið gripið til líkingamáls til að lýsa efnahagsástandinu á Íslandi og hefur umræðan oft á tíðum minnt á bryggjuspjall sæfara. Nú siglir þjóðarskútan á milli boðafalla og eitt af því sem rætt hefur verið um í viðleitni til þess að koma fleyinu í örugga höfn – svo hægt sé að dytta að föllnum rám og rifnum seglum – er aðild að ESB. Þungi umræðunnar hefur snúist um gjaldmiðilsmál – þar sem fullvíst þykir að þjóðarskútan er ekki haffær með íslenska krónu – en málefni sjávarútvegsins hafa einnig verið þjál á tungu margra.

Bölsýni formanns LÍÚ
Afstaða LÍÚ til ESB aðildar er flestum kunn. Í viðtali við Fiskifréttir 21. nóvember s.l. er haft eftir Adolf Guðmundssyni, formanni LÍÚ, að „[f]rá sjónarhóli íslensk sjávarútvegs höfum við ekkert inn í [ESB] að gera meðan sjávarútvegsstefna þess er óbreytt“. Í viðtalinu furðar Adolf sig á því að lítið hafi verið hlustað á sjónarmið sjávarútvegsins og að lítið hafi verið fjallað um ókosti ESB aðildar. Adolf segir í viðtalinu að við ESB aðild yrði viðvarandi atvinnuleysi hér á bilinu 8-10 af hundraði, að laun myndu lækka við upptöku evru og að velferðarkerfið myndi versna. Adolf heldur áfram og segir að regluverk ESB sé með þeim hætti að „við myndum ekki hafa neitt að segja um veiðar okkar í eigin fiskveiðilögsögu“ og að við hefðum „enga tryggingu fyrir því að við gætum setið einir  að veiðum á miðunum við landið þegar fram í sækti“
 Nú er það svo að undirritaður hefur í gegnum tíðina verið með annan fótinn til sjós og af þeirri reynslu dreg ég í efa að talsmenn LÍÚ séu þess umkomnir að meta einhliða „sjónahól sjávarútvegsins“ þegar hugsanleg ESB aðild er annars vegar. Viðhorf sjómanna – sem undirritaður hefur verið samskipa – til ESB endurspeglar ekki skoðun né túlkun LÍÚ né heldur Sjómannasambands Íslands sem opinberlega hefur verið á sömu lund og LÍÚ. Íslenskir sjómenn gera sér fulla grein fyrir því að hvorki lífsafkomu þeirra né starfsöryggi væri ógnað við ESB aðild – þvert á móti. Kvörtun Adolfs yfir því að lítið hafi verið hlustað á sjónarmið LÍÚ er brosleg. Þeirra viðhorf hafa til þessa verið upphaf og endir umræðunnar. Lýsing Adolfs á viðvarandi atvinnuleysi, lækkun launa og verra velferðarkerfi við ESB aðild eina og sér eru órökstuddar dylgjur og hræðsluáróður. Það er í raun óvirðing við almenning sem nú horfir fram á vaxandi atvinnuleysi, launalækkanir og aukið álag á velferðarkerfið að bera svona bull á torg.

Sjávarútvegsstefnan og áhrif Íslands
Ekki er ætlunin að fara í smáatriðum yfir uppbyggingu sjávarútvegsstefnu ESB hér í þessu greinarkorni. Höfundur hefur gert það áður á síðum blaðsins og víða; ekki síst í bókinni “Gert út frá Brussel” sem kom út árið 2002. Í bókinni er farið vel ofan í saumana á stefnunni, aðildarsamning Norðmanna  og hugsanlega stöðu Íslands ef til aðildarviðræðna kæmi. Ljóst er að Íslendingar sætu einir að staðbundnum stofnum í íslenskri lögsögu. Um deilistofna yrði samið og engin ástæða til að ætla að Íslendingar gæfu eftir í slíkum samningum. Í EES-ferlinu á sínum tíma féll ESB frá öllum kröfum um veiðiheimildir í íslenskri lögsögu í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum og staðfesti „gífurlegt mikilvægi fiskveiða fyrir Ísland“ og viðurkennir að sjávarútvegur sé „grundvöllur efnahagsstarfseminnar“. Engin ástæða er til að ætla að sambandið snúi við blaðinu hvað þetta varðar ef til aðildarviðræðna kæmi. Ólík því sem LÍÚ heldur fram hefur ítrekað verið sýnt fram á að hagsmunum smáþjóða er vel borgið innan ESB. Engin fordæmi eru fyrir því að gengið sé þvert á grundvallarhagsmuni þjóða. Í skýrslu sem Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands gaf út í samvinnu við Utanríkismálastofnunina í Noregi árið 2003 kemur fram að stórar fiskveiðiþjóðir á borð við Noreg og Ísland myndu hafa mikinn slagkraft og áhrif í sjávarútvegsmálum innan sambandsins. Í ljósi reynslu sinnar, hagsmuna og viðurkenndrar þekkingar megi ætla að Norðmenn og Íslendingar hefðu mótandi áhrif í sjávarútvegsmálum ef til aðildar kæmi.
 
Undanhald LÍÚ
Engum dylst að þrýstingur hefur aukist á inngöngu Íslendinga í ESB – ekki síst vegna örsmás og óstöðugs gjaldmiðils. Nú hefur LÍÚ gefið út að varpa beri krónunni fyrir róða og taka einhliða upp annan gjaldmiðil. LÍÚ viðurkennir þar með formlega að krónan er ekki brúkleg. Einhliða upptaka annars gjaldmiðils hefur verið í umræðunni og er þá oftast litið til evru sem eina raunhæfa kostinn og flestir líta á slíka aðgerð sem biðleik – aðildarumsókn kæmi í kjölfarið. Ljóst er að slík aðgerð hefur ákveðna áhættu í för með sér. Að sama skapi er ljóst að við myndum ekki hafa neitt með peningastjórn að segja við slíka einhliða upptöku; gildir einu hvort um væri að ræða norska krónu, evru eða einhvern annan gjaldmiðil. Ein helstu rök ESB andstæðinga til þessa hafa verið þau að mikilvægt sé að hafa stjórn á eigin peningamálum sem aftur tengist hugmyndum um óskorað fullveldi. Þetta vígi virðist vera fallið. Augljóst er að LÍÚ er á hröðu undanhaldi í Evrópumálum og eru nú þegar einangraðir á vettvangi atvinnulífsins. Forysta LÍÚ getur ekki ætlast til þess að atvinnulífið og almenningur í landinu taki þátt í þessu dæmalausa undanhaldi – brenni allar brýr að baki sér – og falli fyrir meinta hagsmuni LÍÚ. Nær væri fyrir forkólfa LÍÚ að leggjast á árar þjóðarskútunnar og vinna að hagsmunum Íslendinga í aðildarviðræðum við Evrópusambandið.

Höfundur er stundakennari og doktorsnemi í stjórnmálafræði við HÍ

Greinin birtist í MBL þ. 8.12.2008

Hjálmar Vilhjálmsson skrifar

ALLT frá því að hugsanlegar aðildarviðræður við ESB komust á raunverulegt umræðustig hafa þeir sem eru andvígir aðild haldið því fram að hagsmunum sjávarútvegsins sé betur borgið utan sambandsins. Umræðan hefur mikið snúist um það hvort Ísland gæti fengið víðtækar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins (e. Common Fisheries Policy) og gjarnan vitnað í samtöl eða blaðaviðtöl við kjörna fulltrúa og embættismenn ESB um það efni. Eðli máls samkvæmt taka kjörnir fulltrúar, svo ekki sé minnst á embættismenn, oftast dræmt í óformlegar umleitanir varðandi möguleika á að fá undanþágur frá lögum eða stefnu. Ráðherraráð ESB fjallar um undanþágur og þá með formlegum hætti en ekki í hálfkæringi. Sáttmálum ESB er ekki breytt nema á ríkjaráðstefnum eða með aðildarsamningum við ríki sem sótt hafa um.

Hverjar eru lykilspurningarnar fyrir íslenskan sjávarútveg? Líta ber til þriggja spurninga. Í fyrsta lagi, gæti Ísland fengið undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu ESB? – eru fordæmi fyrir undanþágum í málaflokkum sem taldir eru sérstaklega mikilvægir fyrir nýjar aðildarþjóðir? Í annan stað, hvaða undanþágur eru í raun nauðsynlegar fyrir íslenskan sjávarútveg? Og síðast en ekki síst, gefur aðild að ESB íslenskum sjávarútvegi ný tækifæri og/eða ábata?

Fordæmi eru fyrir undanþágum

Dæmin sanna að ríki hafa samið um aðlögun að hagsmunum sínum í aðildarviðræðum við ESB. Þessar aðlaganir hafa m.a. tekið tillit til sértækra hagsmuna viðkomandi ríkja er lúta að náttúruauðlindum. ESB viðurkenndi sérstöðu landbúnaðar við norðurskaut og nytjaskóga í aðildarsamningi við Svía og Finna. Við Hjaltland og strendur Írlands samþykkti ESB sértækar reglur um aðgang að fiskimiðum. Í aðildarsamningi Norðmanna, sem Norðmenn felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu, var sértækur viðauki um eignarhald fiskiskipa. Og hafsvæði Möltu lýtur ekki sömu reglum og önnur innan ESB svo dæmi séu tekin.

Fv. sendiherra fastanefndar framkvæmdastjórnar ESB gagnvart Íslandi og Noregi, Gerhard Sabathil, benti á það í grein í Morgunblaðinu í maí 2003 að lítil ríki fengju frekar undanþágur frá stefnu ESB. Þetta er rökrétt þar sem smáar þjóðir hafa færri lykilhagsmuni sem vanalega eru hlutfallslega stærri.

Hvað þyrfti að tryggja í aðildarsamningi?

Þegar fjallað er um sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB er nauðsynlegt að gera greinarmun á stefnunni annars vegar og framkvæmdinni hins vegar. Þegar framkvæmdin er skoðuð þarf að taka með í reikninginn að úrlausnarefni fiskveiðistjórnunar á meginnytjastofnum Íslandsmiða er ekki sambærileg við þau dæmi sem oft eru nefnd sem hroðvirknisleg framkvæmd fiskveiðistefnu ESB.

Til eru greinargóðar útlistanir á hvernig framkvæma skal sjávarútvegsstefnu Íslands. Þess vegna skýtur það skökku við að stefna Íslands í sjávarútvegsmálum er ekki auðfundin og svo virðist sem skrifleg, uppfærð og formleg stefna sé einfaldlega ekki til, a.m.k. ekki á íslensku. Ef maður skoðar áherslur Íslands í sjávarútvegsmálum, þá framkvæmd sem viðhöfð er og markmið þeirra laga sem í gildi eru fær maður heildstæða mynd af stefnu íslenskra stjórnvalda. Sú stefna samrýmist stefnu ESB um sjávarútvegsmál þar sem sameiginleg hugtök eru: ábyrg nýting auðlinda sem byggð er á vísindalegu mati, markvisst eftirlit, aukin hagkvæmni og umhverfisvænar veiðar. Það er svo til enginn munur á stefnu Íslands og ESB, en almennt séð er framkvæmd stefnunnar mun betur háttað á Íslandi en innan ESB.

Ástand þorskstofna í Norðursjó og Eystrasaltinu hefur verið nefnt sem dæmi um slælega framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB. Minna hefur farið fyrir umræðu um þá nytjastofna sem betur hefur gengið að stjórna. Það er ekki sanngjarnt að bera saman framkvæmd fiskveiðistefnu á Íslandsmiðum annars vegar og í Norðursjó og Eystrasalti hins vegar. Flóknara er að stjórna fiskveiðum á hafsvæðum með mörgum strandríkjum. Eystrasaltið er fjölþjóðlegt hafsvæði með níu strandríkjum og lengst af hefur meirihluti þeirra verið utan ESB.

Það gleymist oft í umræðunni hérlendis um framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB að okkar kerfi er ekki gallalaust, þó gott sé. Í sögulegu tilliti hefur sókn í þorsk verið mjög svo takmörkuð en þrátt fyrir það höfum við ekki borið gæfu til að byggja upp þorskstofninn, mikilvægasta nytjastofn þjóðarinnar.

Hver sæi um framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB á Íslandsmiðum? Mat á stofnstærð fiskistofna yrði í höndum Hafrannsóknarstofnunnar, líkt og í dag. Fiskistofa myndi annast framkvæmd laga og reglna um stjórnun fiskveiða og hafa eftirlitshlutverk, líkt og í dag. Landhelgisgæslan myndi sinna öryggisgæslu og björgun á hafi úti, og fara með löggæslu á hafinu, líkt og í dag. Sjávarútvegsráðuneytið myndi gera tillögu til kvóta í einstaka tegundum við Íslandsmið – en þær ákvarðanir þyrfti ESB að staðfesta. Fátt bendir til að ESB myndi virða að vettugi ráðleggingar sjávarútvegsráðherra Íslands varðandi kvóta enda byggjast stefnur Íslands og ESB á sama grunni.

Í umræðunni hérlendis hefur það oftar en ekki verið gert tortryggilegt að endanlegar kvótaákvarðanir séu teknar miðlægt í Brussel og tengt við hugsanlega ofveiði suðlægra Evrópuþjóða við Íslandsmið gengjum við í sambandið. Hér er um misskilning að ræða. Endanleg staðfesting á kvótum er miðlæg til að tryggja að aðildarþjóðirnar, sem eiga oft kvóta á fjölþjóðlegum fiskimiðum, gangi ekki of nærri nytjastofnum heldur styðjist við vísindalega nálgun. Miðað við þá umræðu sem átt hefur sér stað á Alþingi síðustu daga væri ef til vill ekki vanþörf á að endanleg ákvörðun væri tekin í Brussel.

Gangi Ísland til aðildarviðræðna þarf ekki að fá víðtækar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Hins vegar þarf að tryggja veruleg langtíma ítök við stjórnun á framkvæmd stefnunnar á Íslandsmiðum.

Ábati íslensks sjávarútvegs við ESB-aðild

Atvinnustarfsemi hérlendis ætti að njóta ódýrara fjármagns og minni gengisáhættu innan ESB og eru þar gríðarlegir hagsmunir í húfi fyrir alla atvinnustarfsemi, ekki síst sjávarútveginn. Ekki er hægt að reikna með að íslensk fyrirtæki hafi aðgang að fjármagni til fjárfestinga á alþjóðlega samkeppnisfærum kjörum hjá íslenskum bönkum í náinni framtíð. Að öllu öðru óbreyttu leiðir hærri fjármagnskostnaður sjávarútvegs til samdráttar í fjárfestingu með tilheyrandi lækkun á framleiðni og lækkun launa.

LÍÚ og íslensk stjórnvöld hafa réttilega bent á að styrktarkerfi ESB til handa sjávarútvegi sambandsins skekki samkeppnisstöðu. Útgerð og fiskvinnslu innan sambandsins gefst kostur á margvíslegum styrkjum sem lúta m.a. að endurbótum fiskiskipa og fiskvinnslu í landi, styrkjum vegna hás olíukostnaðar og úreldingarstyrkjum óhagkvæmra fiskiskipa. Þessu styrktarkerfi breytum við ekki utan sambandsins, og sennilega ekki innan þess heldur, en innan sambandsins gætu íslensk sjávarútvegsfyrirtæki nýtt sér styrktarkerfið og jafnað samkeppnisforskot sjávarútvegsfyrirtækja ESB.

Með aðild að ESB opnast íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum frekari möguleikar til sérhæfingar og aðlögunar að sveiflum nytjastofna á Íslandsmiðum. Skilvirkni íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja er staðreynd og með aðild er líklegt að kvótar fyrir utan okkar landhelgi færist í hendur íslenskra fyrirtækja í auknum mæli.

Gott tækifæri gæfist á að losa óhagkvæmar lögbundnar kvaðir við inngöngu í ESB, kvaðir sem stangast á við stefnu Íslands varðandi nýtingu annara náttúruauðlindina svo sem orku- og hugsanlegra olíuauðlinda. Þar á ég við kvaðir um kvótaþak og takmörkun á erlendri fjárfestingu.

Við inngöngu í ESB yrði óvissa um nýtingarrétt minnkuð í íslenskum sjávarútvegi. ESB virðir eigna- og nýtingarrétt og sögulegur veiðiréttur íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja væri ekki í uppnámi á fjögurra ára fresti. Reglan um hlutfallslegan stöðugleika (e. relative stability) tryggir aðildarríkjunum, sem og einstaka fyrirtækjum, fasta aflahlutdeild í heildarkvóta út frá sögulegum réttindum hvort heldur sem þau eru keypt eða áunnin.

Sem forsvarsmaður fyrir útgerðarfyrirtæki innan ESB hef ég tekið virkan þátt í starfi sendinefnda sambandsins á sviði sjávarútvegsmála í alþjóðlegum fiskveiðinefndum. Jafnframt hef ég fylgst með vasklegri framgöngu íslenskra sendinefnda í sömu fiskveiðinefndum um áraraðir. Reynsla mín segir að rödd og áherslur Íslands í sjávarútvegsmálum muni hafa veigamikinn sess innan ESB gerist Ísland aðildarríki.

Höfundur er framkvæmdastjóri útgerðarfélags innan ESB.

Nálægðarregla Evrópusambandsins og reglur þess um „stöðugt hlutfall“ gilda um fiskveiðar, en fiskveiðistjórnun er sérmálefni hvers aðildarríkis. Menn hafa reynt að álykta um sjávarútvegsmál í hugsanlegum samningi Íslendinga um aðild að Evrópusambandinu. Líklegt er talið að niðurstaða verði á þá leið að lokaákvörðun um heildarveiðimagn verði tekin í ráðherraráði ESB, en um veiðar á Íslandsmiðum verði tillaga Íslands lögð til grundvallar og hún byggð á áliti íslenskra vísindamanna.

Viðurkennt er að aðeins íslensk fiskiskip hafa aðgengi að Íslandsmiðum. Mörg fordæmi eru á þessu sviði í ESB sem ástæða er til að skoða. Við Írlandsstrendur og við Hjaltland gilda sérstakar reglur um aðgang að fiskimiðum. Í síðara samningsfrumvarpinu sem Norðmenn felldu er viðauki með ákvæði um eignarhald á fiskiskipum. ESB gerir ráð fyrir að aðgreind hafsvæði lúti sérstakri svæðisstjórn og heimasamtök útvegsmanna hafi aðild að stjórnuninni. Maltverjar hafa eigið hafsvæði þótt lítið sé. Breskar reglur um „kvótahopp“ byggjast á því að tryggja landsréttindi og staðarhagsmuni.

Mikilvægt fordæmi er í 299. gr. aðalsamnings Evrópusambandsins, sem er 349. gr. í Lissabontextanum nýja. Þar er Azoreyingum, Madeirabúum, Kanaríeyingum og fleiri eyþjóðum veitt alger sérstaða og sjálfræði um eigin sjávarútveg á eigin miðum. Þetta ákvæði er ekki undanþága heldur fullgildur hluti aðalsáttmála ESB. Á grundvelli þessa ákvæðis gilda sérstakar reglugerðir og tilskipanir.

Forsendur sameiginlegrar fiskveiðistefnu ESB eiga ekki við á Íslandsmiðum. Sameiginlega fiskveiðistefnan miðast við samliggjandi fiskimið, sömu veiðistofna, og viðurkennda veiðireynslu annarra þjóða. Auk þess skiptir sú forsenda máli að ekki var ljóst eignarhald á fiskveiðiheimildum við strendur Evrópu. Þessar forsendur eiga ekki við á Íslandsmiðum. Auk annarra atriða má þess geta að fiskveiðistjórnarkerfi okkar byggist á sameign þjóðarinnar og á takmörkuðu viðskiptalegu eignarhaldi á veiðiheimildum. Æskilegt er að treysta þetta með stjórnarskrárákvæði um sameign þjóðarinnar.

Um það er ekki deilt að veiðar útlendinga á Íslandsmiðum koma ekki til álita. Þetta er mikilvægt atriði enda hafa Íslendingar alls ekki gleymt þorskastríðunum. Ofarnefnd fordæmi benda til þess að núverandi regla um 49,9% hámark á eignaraðild útlendinga að útgerð á Íslandi muni standast í samningum. Óvissa er aftur á móti um úthafsveiðar og deilistofna, en þessi atriði skipta okkur miklu.

Margt ýtir á að Íslendingar leiti aðildar að Evrópusambandinu, en sjávarútvegur er ekki meðal þeirra þátta sem ýta á um þetta.

Reyndar bendir flest til þess að við getum náð viðunandi aðildarsamningi varðandi sjávarútveg, en fyrirhafnarlaust verður það ekki í viðræðum.

Höf. er fyrrv. formaður Framsóknarflokksins