Úlfar Hauksson skrifar

Undanfarin misseri hefur oft verið gripið til líkingamáls til að lýsa efnahagsástandinu á Íslandi og hefur umræðan oft á tíðum minnt á bryggjuspjall sæfara. Nú siglir þjóðarskútan á milli boðafalla og eitt af því sem rætt hefur verið um í viðleitni til þess að koma fleyinu í örugga höfn – svo hægt sé að dytta að föllnum rám og rifnum seglum – er aðild að ESB. Þungi umræðunnar hefur snúist um gjaldmiðilsmál – þar sem fullvíst þykir að þjóðarskútan er ekki haffær með íslenska krónu – en málefni sjávarútvegsins hafa einnig verið þjál á tungu margra.

Bölsýni formanns LÍÚ
Afstaða LÍÚ til ESB aðildar er flestum kunn. Í viðtali við Fiskifréttir 21. nóvember s.l. er haft eftir Adolf Guðmundssyni, formanni LÍÚ, að „[f]rá sjónarhóli íslensk sjávarútvegs höfum við ekkert inn í [ESB] að gera meðan sjávarútvegsstefna þess er óbreytt“. Í viðtalinu furðar Adolf sig á því að lítið hafi verið hlustað á sjónarmið sjávarútvegsins og að lítið hafi verið fjallað um ókosti ESB aðildar. Adolf segir í viðtalinu að við ESB aðild yrði viðvarandi atvinnuleysi hér á bilinu 8-10 af hundraði, að laun myndu lækka við upptöku evru og að velferðarkerfið myndi versna. Adolf heldur áfram og segir að regluverk ESB sé með þeim hætti að „við myndum ekki hafa neitt að segja um veiðar okkar í eigin fiskveiðilögsögu“ og að við hefðum „enga tryggingu fyrir því að við gætum setið einir  að veiðum á miðunum við landið þegar fram í sækti“
 Nú er það svo að undirritaður hefur í gegnum tíðina verið með annan fótinn til sjós og af þeirri reynslu dreg ég í efa að talsmenn LÍÚ séu þess umkomnir að meta einhliða „sjónahól sjávarútvegsins“ þegar hugsanleg ESB aðild er annars vegar. Viðhorf sjómanna – sem undirritaður hefur verið samskipa – til ESB endurspeglar ekki skoðun né túlkun LÍÚ né heldur Sjómannasambands Íslands sem opinberlega hefur verið á sömu lund og LÍÚ. Íslenskir sjómenn gera sér fulla grein fyrir því að hvorki lífsafkomu þeirra né starfsöryggi væri ógnað við ESB aðild – þvert á móti. Kvörtun Adolfs yfir því að lítið hafi verið hlustað á sjónarmið LÍÚ er brosleg. Þeirra viðhorf hafa til þessa verið upphaf og endir umræðunnar. Lýsing Adolfs á viðvarandi atvinnuleysi, lækkun launa og verra velferðarkerfi við ESB aðild eina og sér eru órökstuddar dylgjur og hræðsluáróður. Það er í raun óvirðing við almenning sem nú horfir fram á vaxandi atvinnuleysi, launalækkanir og aukið álag á velferðarkerfið að bera svona bull á torg.

Sjávarútvegsstefnan og áhrif Íslands
Ekki er ætlunin að fara í smáatriðum yfir uppbyggingu sjávarútvegsstefnu ESB hér í þessu greinarkorni. Höfundur hefur gert það áður á síðum blaðsins og víða; ekki síst í bókinni “Gert út frá Brussel” sem kom út árið 2002. Í bókinni er farið vel ofan í saumana á stefnunni, aðildarsamning Norðmanna  og hugsanlega stöðu Íslands ef til aðildarviðræðna kæmi. Ljóst er að Íslendingar sætu einir að staðbundnum stofnum í íslenskri lögsögu. Um deilistofna yrði samið og engin ástæða til að ætla að Íslendingar gæfu eftir í slíkum samningum. Í EES-ferlinu á sínum tíma féll ESB frá öllum kröfum um veiðiheimildir í íslenskri lögsögu í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum og staðfesti „gífurlegt mikilvægi fiskveiða fyrir Ísland“ og viðurkennir að sjávarútvegur sé „grundvöllur efnahagsstarfseminnar“. Engin ástæða er til að ætla að sambandið snúi við blaðinu hvað þetta varðar ef til aðildarviðræðna kæmi. Ólík því sem LÍÚ heldur fram hefur ítrekað verið sýnt fram á að hagsmunum smáþjóða er vel borgið innan ESB. Engin fordæmi eru fyrir því að gengið sé þvert á grundvallarhagsmuni þjóða. Í skýrslu sem Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands gaf út í samvinnu við Utanríkismálastofnunina í Noregi árið 2003 kemur fram að stórar fiskveiðiþjóðir á borð við Noreg og Ísland myndu hafa mikinn slagkraft og áhrif í sjávarútvegsmálum innan sambandsins. Í ljósi reynslu sinnar, hagsmuna og viðurkenndrar þekkingar megi ætla að Norðmenn og Íslendingar hefðu mótandi áhrif í sjávarútvegsmálum ef til aðildar kæmi.
 
Undanhald LÍÚ
Engum dylst að þrýstingur hefur aukist á inngöngu Íslendinga í ESB – ekki síst vegna örsmás og óstöðugs gjaldmiðils. Nú hefur LÍÚ gefið út að varpa beri krónunni fyrir róða og taka einhliða upp annan gjaldmiðil. LÍÚ viðurkennir þar með formlega að krónan er ekki brúkleg. Einhliða upptaka annars gjaldmiðils hefur verið í umræðunni og er þá oftast litið til evru sem eina raunhæfa kostinn og flestir líta á slíka aðgerð sem biðleik – aðildarumsókn kæmi í kjölfarið. Ljóst er að slík aðgerð hefur ákveðna áhættu í för með sér. Að sama skapi er ljóst að við myndum ekki hafa neitt með peningastjórn að segja við slíka einhliða upptöku; gildir einu hvort um væri að ræða norska krónu, evru eða einhvern annan gjaldmiðil. Ein helstu rök ESB andstæðinga til þessa hafa verið þau að mikilvægt sé að hafa stjórn á eigin peningamálum sem aftur tengist hugmyndum um óskorað fullveldi. Þetta vígi virðist vera fallið. Augljóst er að LÍÚ er á hröðu undanhaldi í Evrópumálum og eru nú þegar einangraðir á vettvangi atvinnulífsins. Forysta LÍÚ getur ekki ætlast til þess að atvinnulífið og almenningur í landinu taki þátt í þessu dæmalausa undanhaldi – brenni allar brýr að baki sér – og falli fyrir meinta hagsmuni LÍÚ. Nær væri fyrir forkólfa LÍÚ að leggjast á árar þjóðarskútunnar og vinna að hagsmunum Íslendinga í aðildarviðræðum við Evrópusambandið.

Höfundur er stundakennari og doktorsnemi í stjórnmálafræði við HÍ

Greinin birtist í MBL þ. 8.12.2008

Hjálmar Vilhjálmsson skrifar

ALLT frá því að hugsanlegar aðildarviðræður við ESB komust á raunverulegt umræðustig hafa þeir sem eru andvígir aðild haldið því fram að hagsmunum sjávarútvegsins sé betur borgið utan sambandsins. Umræðan hefur mikið snúist um það hvort Ísland gæti fengið víðtækar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins (e. Common Fisheries Policy) og gjarnan vitnað í samtöl eða blaðaviðtöl við kjörna fulltrúa og embættismenn ESB um það efni. Eðli máls samkvæmt taka kjörnir fulltrúar, svo ekki sé minnst á embættismenn, oftast dræmt í óformlegar umleitanir varðandi möguleika á að fá undanþágur frá lögum eða stefnu. Ráðherraráð ESB fjallar um undanþágur og þá með formlegum hætti en ekki í hálfkæringi. Sáttmálum ESB er ekki breytt nema á ríkjaráðstefnum eða með aðildarsamningum við ríki sem sótt hafa um.

Hverjar eru lykilspurningarnar fyrir íslenskan sjávarútveg? Líta ber til þriggja spurninga. Í fyrsta lagi, gæti Ísland fengið undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu ESB? – eru fordæmi fyrir undanþágum í málaflokkum sem taldir eru sérstaklega mikilvægir fyrir nýjar aðildarþjóðir? Í annan stað, hvaða undanþágur eru í raun nauðsynlegar fyrir íslenskan sjávarútveg? Og síðast en ekki síst, gefur aðild að ESB íslenskum sjávarútvegi ný tækifæri og/eða ábata?

Fordæmi eru fyrir undanþágum

Dæmin sanna að ríki hafa samið um aðlögun að hagsmunum sínum í aðildarviðræðum við ESB. Þessar aðlaganir hafa m.a. tekið tillit til sértækra hagsmuna viðkomandi ríkja er lúta að náttúruauðlindum. ESB viðurkenndi sérstöðu landbúnaðar við norðurskaut og nytjaskóga í aðildarsamningi við Svía og Finna. Við Hjaltland og strendur Írlands samþykkti ESB sértækar reglur um aðgang að fiskimiðum. Í aðildarsamningi Norðmanna, sem Norðmenn felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu, var sértækur viðauki um eignarhald fiskiskipa. Og hafsvæði Möltu lýtur ekki sömu reglum og önnur innan ESB svo dæmi séu tekin.

Fv. sendiherra fastanefndar framkvæmdastjórnar ESB gagnvart Íslandi og Noregi, Gerhard Sabathil, benti á það í grein í Morgunblaðinu í maí 2003 að lítil ríki fengju frekar undanþágur frá stefnu ESB. Þetta er rökrétt þar sem smáar þjóðir hafa færri lykilhagsmuni sem vanalega eru hlutfallslega stærri.

Hvað þyrfti að tryggja í aðildarsamningi?

Þegar fjallað er um sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB er nauðsynlegt að gera greinarmun á stefnunni annars vegar og framkvæmdinni hins vegar. Þegar framkvæmdin er skoðuð þarf að taka með í reikninginn að úrlausnarefni fiskveiðistjórnunar á meginnytjastofnum Íslandsmiða er ekki sambærileg við þau dæmi sem oft eru nefnd sem hroðvirknisleg framkvæmd fiskveiðistefnu ESB.

Til eru greinargóðar útlistanir á hvernig framkvæma skal sjávarútvegsstefnu Íslands. Þess vegna skýtur það skökku við að stefna Íslands í sjávarútvegsmálum er ekki auðfundin og svo virðist sem skrifleg, uppfærð og formleg stefna sé einfaldlega ekki til, a.m.k. ekki á íslensku. Ef maður skoðar áherslur Íslands í sjávarútvegsmálum, þá framkvæmd sem viðhöfð er og markmið þeirra laga sem í gildi eru fær maður heildstæða mynd af stefnu íslenskra stjórnvalda. Sú stefna samrýmist stefnu ESB um sjávarútvegsmál þar sem sameiginleg hugtök eru: ábyrg nýting auðlinda sem byggð er á vísindalegu mati, markvisst eftirlit, aukin hagkvæmni og umhverfisvænar veiðar. Það er svo til enginn munur á stefnu Íslands og ESB, en almennt séð er framkvæmd stefnunnar mun betur háttað á Íslandi en innan ESB.

Ástand þorskstofna í Norðursjó og Eystrasaltinu hefur verið nefnt sem dæmi um slælega framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB. Minna hefur farið fyrir umræðu um þá nytjastofna sem betur hefur gengið að stjórna. Það er ekki sanngjarnt að bera saman framkvæmd fiskveiðistefnu á Íslandsmiðum annars vegar og í Norðursjó og Eystrasalti hins vegar. Flóknara er að stjórna fiskveiðum á hafsvæðum með mörgum strandríkjum. Eystrasaltið er fjölþjóðlegt hafsvæði með níu strandríkjum og lengst af hefur meirihluti þeirra verið utan ESB.

Það gleymist oft í umræðunni hérlendis um framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB að okkar kerfi er ekki gallalaust, þó gott sé. Í sögulegu tilliti hefur sókn í þorsk verið mjög svo takmörkuð en þrátt fyrir það höfum við ekki borið gæfu til að byggja upp þorskstofninn, mikilvægasta nytjastofn þjóðarinnar.

Hver sæi um framkvæmd sjávarútvegsstefnu ESB á Íslandsmiðum? Mat á stofnstærð fiskistofna yrði í höndum Hafrannsóknarstofnunnar, líkt og í dag. Fiskistofa myndi annast framkvæmd laga og reglna um stjórnun fiskveiða og hafa eftirlitshlutverk, líkt og í dag. Landhelgisgæslan myndi sinna öryggisgæslu og björgun á hafi úti, og fara með löggæslu á hafinu, líkt og í dag. Sjávarútvegsráðuneytið myndi gera tillögu til kvóta í einstaka tegundum við Íslandsmið – en þær ákvarðanir þyrfti ESB að staðfesta. Fátt bendir til að ESB myndi virða að vettugi ráðleggingar sjávarútvegsráðherra Íslands varðandi kvóta enda byggjast stefnur Íslands og ESB á sama grunni.

Í umræðunni hérlendis hefur það oftar en ekki verið gert tortryggilegt að endanlegar kvótaákvarðanir séu teknar miðlægt í Brussel og tengt við hugsanlega ofveiði suðlægra Evrópuþjóða við Íslandsmið gengjum við í sambandið. Hér er um misskilning að ræða. Endanleg staðfesting á kvótum er miðlæg til að tryggja að aðildarþjóðirnar, sem eiga oft kvóta á fjölþjóðlegum fiskimiðum, gangi ekki of nærri nytjastofnum heldur styðjist við vísindalega nálgun. Miðað við þá umræðu sem átt hefur sér stað á Alþingi síðustu daga væri ef til vill ekki vanþörf á að endanleg ákvörðun væri tekin í Brussel.

Gangi Ísland til aðildarviðræðna þarf ekki að fá víðtækar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Hins vegar þarf að tryggja veruleg langtíma ítök við stjórnun á framkvæmd stefnunnar á Íslandsmiðum.

Ábati íslensks sjávarútvegs við ESB-aðild

Atvinnustarfsemi hérlendis ætti að njóta ódýrara fjármagns og minni gengisáhættu innan ESB og eru þar gríðarlegir hagsmunir í húfi fyrir alla atvinnustarfsemi, ekki síst sjávarútveginn. Ekki er hægt að reikna með að íslensk fyrirtæki hafi aðgang að fjármagni til fjárfestinga á alþjóðlega samkeppnisfærum kjörum hjá íslenskum bönkum í náinni framtíð. Að öllu öðru óbreyttu leiðir hærri fjármagnskostnaður sjávarútvegs til samdráttar í fjárfestingu með tilheyrandi lækkun á framleiðni og lækkun launa.

LÍÚ og íslensk stjórnvöld hafa réttilega bent á að styrktarkerfi ESB til handa sjávarútvegi sambandsins skekki samkeppnisstöðu. Útgerð og fiskvinnslu innan sambandsins gefst kostur á margvíslegum styrkjum sem lúta m.a. að endurbótum fiskiskipa og fiskvinnslu í landi, styrkjum vegna hás olíukostnaðar og úreldingarstyrkjum óhagkvæmra fiskiskipa. Þessu styrktarkerfi breytum við ekki utan sambandsins, og sennilega ekki innan þess heldur, en innan sambandsins gætu íslensk sjávarútvegsfyrirtæki nýtt sér styrktarkerfið og jafnað samkeppnisforskot sjávarútvegsfyrirtækja ESB.

Með aðild að ESB opnast íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum frekari möguleikar til sérhæfingar og aðlögunar að sveiflum nytjastofna á Íslandsmiðum. Skilvirkni íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja er staðreynd og með aðild er líklegt að kvótar fyrir utan okkar landhelgi færist í hendur íslenskra fyrirtækja í auknum mæli.

Gott tækifæri gæfist á að losa óhagkvæmar lögbundnar kvaðir við inngöngu í ESB, kvaðir sem stangast á við stefnu Íslands varðandi nýtingu annara náttúruauðlindina svo sem orku- og hugsanlegra olíuauðlinda. Þar á ég við kvaðir um kvótaþak og takmörkun á erlendri fjárfestingu.

Við inngöngu í ESB yrði óvissa um nýtingarrétt minnkuð í íslenskum sjávarútvegi. ESB virðir eigna- og nýtingarrétt og sögulegur veiðiréttur íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja væri ekki í uppnámi á fjögurra ára fresti. Reglan um hlutfallslegan stöðugleika (e. relative stability) tryggir aðildarríkjunum, sem og einstaka fyrirtækjum, fasta aflahlutdeild í heildarkvóta út frá sögulegum réttindum hvort heldur sem þau eru keypt eða áunnin.

Sem forsvarsmaður fyrir útgerðarfyrirtæki innan ESB hef ég tekið virkan þátt í starfi sendinefnda sambandsins á sviði sjávarútvegsmála í alþjóðlegum fiskveiðinefndum. Jafnframt hef ég fylgst með vasklegri framgöngu íslenskra sendinefnda í sömu fiskveiðinefndum um áraraðir. Reynsla mín segir að rödd og áherslur Íslands í sjávarútvegsmálum muni hafa veigamikinn sess innan ESB gerist Ísland aðildarríki.

Höfundur er framkvæmdastjóri útgerðarfélags innan ESB.

Nálægðarregla Evrópusambandsins og reglur þess um „stöðugt hlutfall“ gilda um fiskveiðar, en fiskveiðistjórnun er sérmálefni hvers aðildarríkis. Menn hafa reynt að álykta um sjávarútvegsmál í hugsanlegum samningi Íslendinga um aðild að Evrópusambandinu. Líklegt er talið að niðurstaða verði á þá leið að lokaákvörðun um heildarveiðimagn verði tekin í ráðherraráði ESB, en um veiðar á Íslandsmiðum verði tillaga Íslands lögð til grundvallar og hún byggð á áliti íslenskra vísindamanna.

Viðurkennt er að aðeins íslensk fiskiskip hafa aðgengi að Íslandsmiðum. Mörg fordæmi eru á þessu sviði í ESB sem ástæða er til að skoða. Við Írlandsstrendur og við Hjaltland gilda sérstakar reglur um aðgang að fiskimiðum. Í síðara samningsfrumvarpinu sem Norðmenn felldu er viðauki með ákvæði um eignarhald á fiskiskipum. ESB gerir ráð fyrir að aðgreind hafsvæði lúti sérstakri svæðisstjórn og heimasamtök útvegsmanna hafi aðild að stjórnuninni. Maltverjar hafa eigið hafsvæði þótt lítið sé. Breskar reglur um „kvótahopp“ byggjast á því að tryggja landsréttindi og staðarhagsmuni.

Mikilvægt fordæmi er í 299. gr. aðalsamnings Evrópusambandsins, sem er 349. gr. í Lissabontextanum nýja. Þar er Azoreyingum, Madeirabúum, Kanaríeyingum og fleiri eyþjóðum veitt alger sérstaða og sjálfræði um eigin sjávarútveg á eigin miðum. Þetta ákvæði er ekki undanþága heldur fullgildur hluti aðalsáttmála ESB. Á grundvelli þessa ákvæðis gilda sérstakar reglugerðir og tilskipanir.

Forsendur sameiginlegrar fiskveiðistefnu ESB eiga ekki við á Íslandsmiðum. Sameiginlega fiskveiðistefnan miðast við samliggjandi fiskimið, sömu veiðistofna, og viðurkennda veiðireynslu annarra þjóða. Auk þess skiptir sú forsenda máli að ekki var ljóst eignarhald á fiskveiðiheimildum við strendur Evrópu. Þessar forsendur eiga ekki við á Íslandsmiðum. Auk annarra atriða má þess geta að fiskveiðistjórnarkerfi okkar byggist á sameign þjóðarinnar og á takmörkuðu viðskiptalegu eignarhaldi á veiðiheimildum. Æskilegt er að treysta þetta með stjórnarskrárákvæði um sameign þjóðarinnar.

Um það er ekki deilt að veiðar útlendinga á Íslandsmiðum koma ekki til álita. Þetta er mikilvægt atriði enda hafa Íslendingar alls ekki gleymt þorskastríðunum. Ofarnefnd fordæmi benda til þess að núverandi regla um 49,9% hámark á eignaraðild útlendinga að útgerð á Íslandi muni standast í samningum. Óvissa er aftur á móti um úthafsveiðar og deilistofna, en þessi atriði skipta okkur miklu.

Margt ýtir á að Íslendingar leiti aðildar að Evrópusambandinu, en sjávarútvegur er ekki meðal þeirra þátta sem ýta á um þetta.

Reyndar bendir flest til þess að við getum náð viðunandi aðildarsamningi varðandi sjávarútveg, en fyrirhafnarlaust verður það ekki í viðræðum.

Höf. er fyrrv. formaður Framsóknarflokksins

Viðskiptablaðið hefur að undanförnu birt greinar þar sem meðal annars hefur verið komið inn á afleiðingar sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins fyrir Ísland, ef til aðildar Íslands að ESB kæmi. Þann 15. febrúar sl. birtist viðtal við Gabriel Stein hagfræðing hjá Lombard Street Research. Í viðtalinu gaf Stein í skyn að ef til aðildar kæmi myndu skip frá Spáni og Portúgal nánast geta veitt að vild innan íslenskrar lögsögu „og þar með væri íslenskur sjávarútvegur hruninn”. Viku síðar, þann 22. febrúar, birti blaðið svo grein um evruna þar sem meðal annars kom fram að meginregla ESB um jafnan aðgang myndi þýða að önnur ríki mættu veiða í fiskveiðilögsögu Íslands. Hvergi var minnst á þær takmarkanir sem eru á þeirri reglu.

Það er ekki mitt hlutverk sem sendiherra framkvæmdastjórnar ESB gagnvart Íslandi að blanda mér í umræður um hugsanlega aðild Íslands að ESB. Ég tel það hins vegar skyldu mína að bregðast við þegar rangtúlkanir sem þessar eru hafðar í frammi um ESB.

Reglan um hlutfallslegan stöðugleika og söguleg veiðiréttindi

Það er í sjálfu sér rétt að innan sjávarútvegsstefnu ESB má finna ákvæði um jafnan aðgang ríkja að fiskimiðum sambandsins. Mikilvægar takmarkanir eru hins vegar á þeirri reglu. Aðildarríki geta til að mynda bundið veiðar innan 12 mílna við eigin skip, auk þess sem hægt er að takmarka veiðar á afmörkuðum svæðum á grundvelli verndunarsjónarmiða. Í þessu samhengi skiptir þó mestu máli að þegar kemur að kvótaúthlutun felur reglan um „hlutfallslegan stöðugleika“ í sér veigamikla takmörkun á reglunni um jafnan aðgang. Það er því langt í frá að erlendir aðilar hefðu ótakmarkaðan aðgang að Íslandsmiðum.

Í febrúar á síðasta ári var haldinn í Reykjavík opinn fundur með tveimur háttsettum sérfræðingum frá framkvæmdastjórn ESB. Í máli þeirra kom skýrt fram að ef Ísland gerðist aðili að ESB, myndi reglan um hlutfallslegan stöðugleika tryggja landinu sama hlutfall heildarafla og fyrir inngöngu. Reglunni er beitt til að tryggja hlutfallslegan stöðugleika í veiðum aðildarríkja ESB og er fiskveiðikvóti hvers aðildarríkis ákveðinn á grundvelli sögulegra veiðiréttinda. Ef Íslendingar hefðu t.d. 100% veiðihlutdeild í ákveðinni fisktegund fyrir aðild, yrði 100% af veiðiheimildum fyrir þá fisktegund, úthlutað til Íslands. Söguleg veiðiréttindi yrðu miðuð við nýlegt tímabil sem gæfi eðlilega mynd af veiðum fyrir inngöngu í ESB. Einu veiðiheimildarnar sem önnur aðildarríki myndu fá væru þær sem þau hefðu fyrir inngöngu. Árið 2005 veiddu erlend skip minna en 7% af heildarafla við Ísland. Sérfræðingarnir staðfestu einnig að ekki yrði tekið tillit til hugsanlegra krafna aðildarríkja um bætur vegna tapaðra veiðiheimilda við útfærslu efnahagslögsögunnar í 200 mílur. Þessi sjónarmið hafa margsinnis verið ítrekuð af talsmönnum ESB þegar hugsanlega aðild Íslands að ESB hefur borið á góma.

Engar breytingar í andstöðu við aðildarríki sem mestra hagsmuna eiga að gæta

Reglan um hlutfallslegan stöðugleika er ein af grunnstoðum sjávarútvegsstefnu ESB og ekkert bendir til þess að henni verði haggað í fyrirsjáanlegri framtíð. Fræðilega séð er hægt að breyta reglunni með auknum meirihluta í ráðherraráði ESB. Hins vegar nýtur reglan víðtæks pólitísks stuðnings í ráðherraráðinu og aldrei hefur komið til alvarlegra álita að hrófla við henni þegar breytingar hafa verið gerðar á sjávarútvegsstefnunni (sem er endurskoðuð á tíu ára fresti). Að auki má benda á að Evrópudómstóllinn hefur oftar en einu sinni staðfest lögmæti reglunnar. Mikilvægast í þessu samhengi er þó að engar meiriháttar breytingar yrðu gerðar á sjávarútvegsstefnu ESB nema með samþykki þeirra aðildarríkja sem mestra þjóðarhagsmuna eiga að gæta.

Percy Westerlund er sendiherra framkvæmdastjórnar ESB gagnvart Íslandi og Noregi.

Greinin birtist í Viðskiptablaðinu þriðjudaginn 4. mars 2008.

Aðalsteinn Leifsson skrifar.

Það vakti athygli þegar Dr. Michael A. Köhler, sem er næstráðandi á skrifstofu Joe Borg sjávarútvegsstjóra Evrópusambandsins (ESB), sagði á opnum fundi í Reykjavík að ef til Evrópusambandsaðildar Íslands kæmi myndu Íslendingar ráða því hverjir veiði í íslenskri efnahagslögsögu. Með þessum orðum vísar Köhler til þeirrar staðreyndar að kvótaúthlutun er að meginstofni ákveðin á grundvelli veiðireynslu og þau ríki sem nú mynda ESB hafa, eins og kunnugt er, ekki veitt í íslenskri lögsögu í ríflega þrjá áratugi. Reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar, sem gengur út á að ríki halda sama hlutfalli af heildarkvóta í fiskistofnum, tryggi síðan að kvóti í stofnum innan íslenskrar efnhagslögsögu haldist hjá íslenskum stjórnvöldum sem geti ráðstafað honum með þeim hætti sem þau sjálf kjósa.

Hlutfallslega stöðugar veiðar

Í frétt Morgunblaðsins 15. febrúar er haft eftir Stefán Má Stefánssyni, prófessor í Evrópurétti í Háskóla Íslands, að reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar kæmi fram í reglugerð frá árinu 2003 og hefði verið með einum og öðrum hætti í eldri reglugerðum. Reglugerðum mætti hins vegar breyta með meirihlutaákvörðunum og því ekki á vísan að róa í þeim efnum.Ennfremur er haft eftir Stefáni Má að reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar væri mjög laus í reipunum og að stofnanir bandalagsins [ESB] hefðu mjög víðtækt mat um það hvað teldist hlutfallslegar stöðugar veiðar og gætu breytt því hvenær sem er með löggjöf. Auk þess hefði framkvæmdastjórnin gefið til kynna í Grænbók um fiskveiðar frá árinu 2001 að hugsanlega yrði tekið upp allt annað kerfi í framtíðinni.

Reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar er samofin sjávarútvegsstefnu ESB allt frá árinu 1983. Samið var um hlutfallslega stöðugar veiðar á sama tíma og samið var um heildarkvóta. Reglan byggir á pólitísku samkomulagi en kemur þegar fram í reglugerð frá 1983 og sama ákvæði var m.a. endurtekið í reglugerð frá 1992 og 2002. Ákvörðunin um stöðug hlutfall var tekin með einróma samþykki aðildarríkjanna í upphafi og það hefur aldrei verið hróflað við henni í þá rúma tvo áratugi síðan hún kom fram. Meginhlutverk sjávarútvegsstefnu ESB er að stjórna veiðum úr fiskistofnum sem flakka á milli fiskimiða aðildarríkjanna. Skipting veiðiheimilda er því kjarni sjávarútvegsstefnunnar. Þess vegna fullyrti Köhler á fundinum í Reykjavík að afnám reglunnar um hlutfallslega stöðugar veiðar þýddi endalok sjálfrar sjávarútvegsstefnunnar. Í grænbók framkvæmdastjórnar ESB frá 2001 kemur fram að framkvæmdastjórn ESB “…sér enga raunhæfa valmöguleika til að ná sömu markmiðum. Samráð við hagsmunaaðila sýndi að þessi skoðun er almenn innan Evrópusambandsins.” Sú endurskoðun sem gerð var á sjávarútvegsstefnunni í kjölfar skýrslunnar festi regluna um hlutfallslega stöðugar veiðar enn í sessi. Hins vegar segja skýrsluhöfundar, eins og Stefán vísar réttilega til, að e.t.v. sköpuðust aðstæður til að hverfa frá hlutfallslega stöðugum veiðum í framtíðinni og leyfa markaðsöflunum að virka í sjávarútvegi með sama hætti og í annarri atvinnustarfsemi. Þar horfa skýrsluhöfundar m.a. til reynslunnar af framseljanlegum aflaheimildum á Íslandi.

Úthlutun aflaheimilda milli aðildarríkja ESB

Í frétt Morgunblaðsins er hermt eftir Stefáni Má að vert væri að hafa í huga að ef til aðildarviðræðna kæmi gætu komið fram kröfur um fiskveiðikvóta frá öðrum þjóðum, þar á meðal þeim þjóðum sem töpuðu rétti til fiskveiða á sínum tíma þegar fiskveiðilögsagan var færð út. Þarna vísar Stefán Már til þeirra viðmiða sem eru höfð í huga við ákvörðun skiptingar fiskveiðikvóta á milli aðildaríkja. Viðmiðin eru þrjú, skv reglugerð frá 1983. Fyrst og fremst er miðað við veiðireynslu sem skip aðildarríkjanna höfðu á árunum 1973 til 1978 en við inngöngu ríkja síðar hefur verið miðað við veiðireynslu árin fyrir inngöngu í ESB. Í öðru lagi er tekið tillit til svæða sem eru sérstaklega háð fiskveiðum og í þriðja lagi til þess missis veiðitækifæra sem sum aðildarríki urðu fyrir vegna útfærslu lögsögu ríkja utan ESB í 200 mílur, eins og Stefán Már bendir á. Það er hugsanlegt að fram komi kröfur t.a.m. frá Bretum um fiskveiðikvóta í íslenskri lögsögu á þessum grunni. Hins vegar er ljóst að íslenskir samningamenn hefðu sterka stöðu í slíkum viðræðum, þar sem ekkert ESB-ríki hefur veiðireynslu í íslenskri lögsögu og Ísland er í heild svæði sem er mjög háð fiskveiðum. Krafa um bætur fyrir tapaðar veiðiheimildir fyrir rúmum þremur áratugum er harla langsótt, svo ekki sé meira sagt.

Reglur og raunveruleiki

Í frétt Morgunblaðsins leggur Stefán Már áherslu á að reglugerðum ESB megi breyta með ákvörðun ráðherraráðsins. Lesi maður stjórnarskrá íslenska lýðveldisins gæti maður haldið að forseti Íslands léki stórt hlutverk við alla lagasetningu og ennfremur að hann gerði alla milliríkjasamninga, suma með samþykki Alþingis. Allir sem þekkja starfshætti ríkisvaldsins á Íslandi vita að raunin er allt önnur en bókstafurinn getur gefið til kynna. Eins er með ESB. Hrár lestur lagabókstafsins segir ekki nauðsynlega til um eðli samstarfsins. Þegar Bretar gengu inn í ESB árið 1973 var t.a.m. samið um sérstakan stuðning fyrir háfjallalandbúnað Breta sem stóð höllum fæti í samkeppni við frjósamari héruð annarra ríkja. Ákvæðið um slíkt, svokallað LFA (e. less favoured area) ákvæði, var sett í reglugerð um landbúnaðarstefnuna en ekki aðildarsamning Breta. Engum hefur dottið í hug að hrófla við því með reglugerðabreytingu, einmitt vegna þess að það var hluti af samkomulagi um inngöngu Breta í ESB. Það þurfti hvorki ákvæði í aðildarsamningi né undanþágu til.

Sjálskapaðir annmarkar

Umræðan um mögulega samninga við ESB í sjávarútvegi vegna Evrópusambandsaðildar á það til að festast í skotgröfum. Annars vegar eru talin fram þau atriði sem kunna að standa í vegi fyrir samkomulagi og fullyrt að samkomulag sé ómögulegt nema til komi beinar undanþágur frá löggjöf ESB. Hins vegar eru talin fram þau atriði sem styrkja stöðu Íslands í viðræðum og fullyrt að samningaviðræður verði næsta auðveldar. Þeir sem halda því fram að hagsmunir Íslands séu tryggðir fyrirfram og að viðræðurnar verði léttar hafa ekki rétt fyrir sér, en þeir sem halda því fram að ekki sé hægt að semja við ESB án undanþágu frá sjávarútvegsstefnunni hafa einnig rangt fyrir sér. Það verður eflaust erfitt að semja við ESB, en samkomulag er vel hugsanlegt. Eins og Dr. Michael A. Köhler staðfesti þá eru veigamikil rök með málstaði Íslendinga í hugsanlegum aðildarviðræðum. Við mat á aðild að ESB er mikilvægt að hafa í huga hagsmuni íslensks atvinnulífs og samfélags og að skapa ekki heimatilbúnar hindranir. Eins og það var t.a.m. orðað í aldamótanefnd Sjálfstæðisflokksins: “Það er því óheppilegt að borið hefur á því, að við séum sjálfir að búa okkur til skilyrði og mála skrattann á vegginn og þar með að veikja okkar eigin samningsstöðu er við mætum með sjálfskapaða annmarka til viðræðna við Evrópubandalagið”.

Aðalsteinn Leifsson er lektor í viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík og hefur starfað fyrir Evrópusambandið, EFTA og utanríkisráðuneytið.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 24. febrúar 2007