Eftir Úlfar Hauksson
Fullyrða má að Íslendingar hafi stigið gæfuspor með aðildinni að EFTA árið 1970 og EES árið 1994. Þessi tvö mikilvægu skref hafa leitt til aukins frjálsræðis og nútímalegri stjórnarhátta í íslensku samfélagi og eru mjög fáir annarrar skoðunnar. Þrátt fyrir þessar staðreyndir er ljóst að hér voru einungis stigin mikilvæg skref í “áfanga á Evrópuför”. Nú eru liðin tæplega sjö ár frá því að EES-samningurinn gekk í gildi og á þeim tíma hafa þrjú ríki, Austurríki, Finnland og Svíþjóð, yfirgefið EFTA/EES stoðina og gengið til fulls til liðs við Evrópusambandið. EFTA/EES stoðin er því mun veikari enn hún var í upphafi. Jens Stoltenberg, forsætisráðherra Noregs, hefur gefið skýrt til kynna að norsk stjórnvöld stefna á fulla aðild árið 2005. Gangi það eftir mun EFTA/EES stoðin bíða frekari hnekki með einungis Ísland og Liechtenstein innanborðs.
Þegar hugsanleg aðild Íslands að Evrópusambandinu ber á góma heyrast ávallt úrtöluraddir sem telja slíkt ekki koma til greina. Úrtölumenn telja sig vera að verja fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar sem og framtíðarhagsmuni íslensks sjávarútvegs. Slíkar úrtöluraddir voru einnig háværar þegar umræðan um aðild Íslands að EFTA og EES stóð sem hæst. Til heilla fyrir Íslendinga urðu raddir framfarasinna ofan á. Íslendingar brutu niður múra kyrrstöðusamfélagsins, tóku skref fram á við og ákváðu að vinna að hagsmunum sínum innan vébanda EFTA og EES. Úrtölumenn sögðu að Íslendingar yrðu ekki lengur sjálfstæð og fullvalda þjóð og að íslenskur sjávarútvegur byði hnekki af þátttökunni í þessu samstarfi. Sagan hefur því farið óblíðum höndum um hræðsluáróður þeirra.
Draugar fortíðar
Í gegnum tíðina hefur því verið haldið fram í ræðu og riti að Íslendingum sé fyrirmunað að ganga til liðs við ESB sökum sjávarútvegsstefnu sambandsins. Hafa boðberar þessa sjónarmiðs haldið því fram að við fulla aðild myndu erlend fiskiskip fá nánast frjálsan aðgang að íslensku fiskveiðilögsögunni og að allt eftirlit með þeirra veiðum yrði í höndum fánaríkis viðkomandi fiskiskips. Íslendingar myndu svo til ekkert hafa að segja um stjórn fiskveiða við Íslandsstrendur sem yrði bein ávísun á glundroða í sjávarútvegi sem og íslensku efnahagslífi. Þessum draugasögum hefur verið vísað til föðurhúsanna. Staðreyndirnar eru þær að Íslendingar myndu, hér eftir sem hingað til, svo til einir hafa rétt til að nýta fiskimiðin umhverfis landið og allt eftirlit á miðunum yrði alfarið í okkar höndum. Undirritaður hefur fjallað ítarlega um uppbyggingu sjávarútvegsstefnunnar og hvernig þessum málum yrði háttað ættum við fulla aðild að sambandinu hér í Ægi (okt. nóv. og des. 1999) og á síðum Morgunblaðsins. Er ekki talin ástæða til að endurtaka þá umræðu hér. Varnarbarátta úrtölumanna snýst þessa stundina einkum og sér í lagi um ákvörðun hámarskafla á Íslandsmiðum ættum við fulla aðild að Evrópusambandinu, flökkustofna, erlendar fjárfestingar og kvótahopp. Mun ég því einbeita mér að þessum þáttum.
Ákvörðun hámarskafla
Oftar enn ekki er látið að því liggja að Evrópusambandið sé eins konar skrímsli sem nærist og lifi snýkjulífi á aðildarríkjunum og að smáríki eins og Ísland eigi þangað lítið erindi. Vitaskuld er þetta rangt. Aðildarríkin, stór sem smá, eru ekki leiksoppur sambandsins heldur stjórnendur þess. Þau vinna saman og deila fullveldi sínu á ákveðnum sviðum sem þau telja að samvinna skili betri árangri en einangraðar aðgerðir hvers þjóðríkis fyrir sig. Þvert á úrtöluraddir þá gengur smærri ríkjunum mjög vel að tryggja sérhagsmuni sína gagnvart stærri ríkjunum. Sérhagsmunir smærri ríkja eru fáir og yfirleitt skýrt afmarkaðir og með því að forgangsraða vel í stjórnsýslunni ná þau markmiðum sínum. Smærri ríkin eru mjög ósveigjanleg hvað viðkemur sérhagsmunum sínum en mjög sveigjanleg í öðrum málaflokkum. Aðildarríkin eru vel að sér um sérhagsmuni hvors annars og rík hefð er fyrir gagnkvæmnri virðingu á þessum afmörkuðu sviðum.
Þrátt fyrir að dæmi séu til um undanþágur og klæðskerasaumaðar sérlausnir fyrir aðildarríki ESB er ekki raunhæft að reikna með því að Íslendingar gætu staðið fyrir utan sjávarútvegsstefnuna í einu og öllu til frambúðar - enda óvíst að slíkt myndi þjóna hagsmunum Íslendinga til langframa. Það liggur því í hlutarins eðli að endanleg ákvörðun um hámarksafla á Íslandsmiðum yrði tekin í ráðherraráðinu, þar sem sjávarútvegsráðherrar aðildarríkjanna sitja umhverfis borðið, ættum við fulla aðild að ESB. Sem fyrr myndi sjávarútvegsráðherra Íslands móta tillögur um hámarksafla í sammvinnu við hagsmunaaðila rökstuddar út frá bestu fáanlegu vísindalegu gögnum. Hann myndi bera upp tillöguna meðal kollegga sinna í ráðherraráðinu og þar yrði hún samþykkt. Engin önnur þjóð ætti hagsmuna að gæta við þessa ákvörðun og því óhætt að fullyrða að ráðherraráðið færi ekki að hringla í tillögum íslenska sjávarútvegsráðherrans. Þrátt fyrir þessa staðreynd er þetta ákvörðunartökuferli eitur í beinum margra Íslendinga og nánast eitt og sér nóg til að útiloka hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu að þeirra mati. Í skýrslu utanríkisráðherra um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi, sem gefin var út í apríl s.l. segir: „Þótt ekki sé ólíklegt að hugmyndum Íslendinga um heildarafla yrði fylgt væri ekki hægt að koma í veg fyrir að öðrum hagsmunum yrði blandað saman við slíka ákvarðanatöku en önnur ríki geta haft áhrif á niðurstöðuna[...]”. Það sem hér er átt við er að t.d. Spánverjar, Ítalir og Grikkir gætu blandað ákvörðun er varðar ólivuræktun við ákvörðun um hámarksafla á Íslandsmiðum! Markmiðið væri að stunda hrossakaup í ráðinu með þeim afleiðingum að ákvörðun er varðar grundvallarhagsmuni Íslendinga, og snýst um fiskveiðar, yrði tekin gegn vilja okkar. Þetta er vissulega fræðilegur möguleiki en alls ekki raunhæfur. Það eru engin dæmi þess í sögu Evrópusambandsins að ákvarðanir séu teknar þvert á augljósa sérhagsmuni eins aðildarríkis enda gæti slíkt haft alvarlegar afleiðingar í för með sér. Ef slíkt gerðist myndi annað af tvennu gerast: Viðkomandi ríki myndi hóta að yfirgefa sambandið og slík uppákoma gæti haft fordæmisgildi. Hinn möguleikinn er sá að ríkið myndi svara með mikilli stífni og ósveigjanleika á öllum stigum í ákvörðunartökuferli sambandsins í öllum málaflokkum. Hvort tveggja myndi trufla starfsemi sambandsins og skaða það verulega burt séð frá stærð ríkisins sem hlut ætti að máli. Með þessar staðreyndir í huga geta lesendur spáð í líkurnar á því að teknar yrðu ákvarðanir í ráðherraráðinu sem snerta augljósa grundvallarhagsmuni Íslendinga þvert á vilja okkar.
Flökkustofnar
Eina veiðireynsla Evrópusambandsþjóða á Íslandsmiðum eftir að landhelgin var færð út í 200 mílur eru þau tonn sem þeim hefur tekist að nýta af 3000 tonna karfakvóta sem samið var um í tengslum við EES-samninginn. Auk þess höfðu Belgar til skamms tíma rétt á að veiða nokkur tonn af bolfiski hér við land sem kom til út af því að þeir voru okkur hliðhollir í 200 mílna þorskastríðinu. Ef Íslendingar gerðust fullir aðilar að ESB yrði gengið út frá þessari veiðireynslu við úthlutun veiðiheimilda og ljóst að sókn útlendinga á Íslandsmið myndi lítið sem ekkert breytast. Nánast allur sá afli sem heimilt yrði að taka úr sjó við strendur Íslands félli Íslendingum í skaut. Í áðurnefndri skýrslu utanríkisráðherra segir: „Aftur á móti myndi Ísland þurfa að tryggja sér sinn hlut í flökkustofnum, þ.e. loðnu, norsk-íslenskri síld, úthafskarfa, kolmunna og makríl. Sama gæti einnig átt við um grálúðu og djúpkarfa[…]. Gera má ráð fyrir að þess yrði krafist að skip ESB geti veitt sinn hlut úr þessum tegundum innan íslensku fiskveiðilandhelginnar, sérstaklega varðandi loðnu og úthafskarfa, en bestu veiðisvæðin eru þar. Einnig hefur komið í ljós að kolmunni getur veiðst vel þar og væntanlega gildir það sama um norsk-íslensku síldina ef hún breytir göngumynstri sínu og gengur í verulegum mæli til Íslands”.
Komi til aðildarviðræðna er mjög líklegt að Evrópusambandið fari fram með kröfu um að fá að veiða hluta af hlutdeild sinni í ofangreindum stofnum innan íslenskar lögsögu. Einhverra hluta vegna þá “gleymist” að geta þess í skýrslu utanríkisráðherra að ESB gæti ekki rökstutt slíka kröfu á grundvelli veiðireynslu í íslenskri lögsögu. Einnig hefur “dottið” út úr textanum að kolmunni, makríll, síld og loðna veiðist oft á tíðum vel í lögsögu Evrópusambandsins. Í þessari stöðu hefðu Íslendingar um tvo kosti að velja: Að hafna kröfu ESB alfarið með vísan til þeirrar grundvallarforsendu að engin veiðireynsla sé fyrir hendi. Hinn kosturinn, og sá betri, er að fara fram með gagnkröfu á hendur ESB og krefjast aðgangs að lögsögu sambandsins í áðurnefndum uppsjávarfiskum. Það er ekki nokkur vafi á því að báðir aðilar myndu hagnast á slíku samstarfi. Á undanförnum misserum hafa íslenskir útgerðarmenn fjárfest gríðarlega í þessum sveiflukennda geira. Það eru því augljósir framtíðarhagsmunir fólgnir í því, og myndi tryggja ákveðinn stöðugleika, að hafa aðgang að lögsögu ESB þegar títt nefndir uppsjávarfiskar gefa sig alls ekki á Íslandsmiðum eins og dæmi eru til um. Hér er um að ræða sameiginlega stofna og gagnkvæmur aðgangur að fiskveiðilögsögum myndi tryggja að kvótaupptakan færi fram með lægstum mögulegum tilkostnaði og skilaði mestum mögulegum verðmætum.
Hagsmunir og áhrif
Reynslan hefur kennt okkur að aðildin að EFTA og EES voru hvort tveggja gæfuspor sem hafa bætt efnahag og lífsgæði Íslendinga. Viðskipti hafa vaxið og höftum hefur verið rutt úr vegi og samkeppni aukist neytendum og framleiðendum til góða. Samvinna innan fjölda málaflokka hefur ýtt undir framþróun og nýsköpun og fjölgað tækifærum Íslendinga í víðum skilningi.
Með EES-samningnum tryggðu Íslendingar sér aðgang að innri markaði ESB og um leið sömu aðstæður og samkeppnisskilyrði innan alls svæðisins. Um er að ræða því sem næst fulla aðild - aðild án atkvæðis og hafa Íslendingar einungis aðgang að stefnumótun á frumstigi máls. Við fulla aðild fengju Íslendingar samstundis tillögu- og atkvæðisrétt í öllum nefndum, vinnuhópum og stofnunum ESB og gætu fylgt málum eftir frá upphafi til enda og þannig aukið og styrkt fullveldi sitt í samfélagi við aðrar þjóðir sem sett hafa sér áþekk markmið. Innan Evrópusambandsins er sérfræðiþekking í hávegum höfð. Í ljósi sérstöðu Íslendinga á sviði sjávarútvegs er óhætt að fullyrða að vægi okkar í öllum vinnuhópum og nefndum tengdum sjávarútvegi innan stofnana ESB yrði mikið værum við aðilar að sambandinu. Samfara því að tryggja hagsmuni okkar í sjávarútvegi gætum við haft veruleg áhrif á framtíðarþróun sjávarútvegsstefnunnar því þrátt fyrir smæð þá er Ísland stórveldi á sviði sjávarútvegs.
Höfundur er stjórnmálafræðingur og hefur nýlokið við M.A-ritgerð frá Katholieke Universiteit Leuven í Belgíu sem fjallar um sjávarútvegsstefnu ESB og hugsanlega stöðu Íslands.
Greinin birtist í Ægi – tímariti fiskifélagsins í nóvember 2000
