Alþingi hefur í þrígang samþykkt, að undangengnum hörðum deilum, þátttöku Íslands í samrunaþróun Evrópu. Í ljósi komandi atkvæðagreiðslu á Alþingi um aðildarumsókn að ESB er fróðlegt að fara yfir hvernig atkvæði féllu um aðild að EFTA, EES og Schengen.

Þrír flokkar klofnuðu í afstöðu sinni til EES. Sjö þingmenn Framsóknarflokksins greiddu atvæði gegn EES undir forystu formannsins Steingríms Hermannssonar en sex þingmenn sátu hjá en varaformaðurinn Halldór Ásgrímsson leiddi hópinn. Fimm þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfðu verulegar efasemdir um EES. Á síðustu stundu tókst Davíð Oddssyni að fá hluta þeirra til að greiða atvæði gegn frávísunartillögu og tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu. Átökin innan flokksins ristu djúpt. Flokksforystan ákvað í kjölfarið að leggja alla umræðu um hugsanlega aðild að ESB til hliðar þar sem óttast var að hún gæti klofið flokkinn. EES-samningurinn leiddi einnig til átaka og klofnings innan Kvennalistans en Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sat hjá við afgreiðslu hans.EFTA-aðildin leiddi til klofnings innan Alþýðubandalagsins en þrír þingmenn flokksins greiddu atkvæði með aðild á meðan aðrir voru á móti.

Framsóknarflokkurinn var mjög tvístígandi í málinu. Þingflokkur hans ákvað ekki fyrr en nokkrum dögum fyrir atkvæðagreiðslu um umsókn að EFTA að greiða atkvæði gegn henni. Vitað var að nokkrir þingmenn voru hlynntir umsókninni en allir þingmenn flokksins lögðust þó gegn henni sem og aðildinni sjálfri.

Aðildin að Schengen leiddi til klofnings innan Sjálfstæðisflokksins. Þrír þingmenn flokksins sátu hjá við afgreiðslu málsins en ljóst var af málflutningi þeirra að þeir voru andsnúnir aðild. Stjórnarandstöðuflokkarnir höfðu hver sína nálgunina: Samfylkingin var fylgjandi, Vinstri græn á móti og Frjálslyndi flokkurinn klofnaði í afstöðu sinni.

Það er ekkert nýtt að tekist sé á um Evrópumál innan flokka og að þingmönnum sé gefið frelsi til að fylgja sannfæringu sinni. Fróðlegt verður að sjá hvort sami háttur verði hafður á í atkvæðagreiðslu um umsókn að ESB. En ólíka afstöðu má finna innan allra þingflokka til málsins nema Samfylkingarinnar þar sem einhugur ríkir.

Höfundur er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands.

FRBL, 23.5.09

Um veruleikafirrta pólitík:

Eftir Jón Baldvin Hannibalsson

Tókuð þið eftir smáfrétt í hádeginu í dag? Ölgerðin hefur að undanförnu verið að reyna að ná samningum um markaðssetningu á íslenskum bjór á breska markaðnum. Sumir mundu halda að það væri, eins og sagt var í enskukennslubókunum í gamla daga, “to carry coal to Newcastle” – bjór til Bretlands!

En bíðið hæg:  Eftirspurnin var næg, samstarfsaðilinn var fús og samkeppnishæfnin – lágt gengi krónunnar – í toppi. Samt gekk þetta ekki. Hvað var að? Vöntun á nothæfum gjaldmiðli, það er það sem var að. Hvorki seljandi né kaupandi treysti sér í fjárhættuspil með íslensku krónuna, eins og þeir orðuðu það sjálfir.Að vita ekki frá degi til dags, hvort evran kostar 88 krónur eða 250 krónur eða eitthvað þar á milli.

Þetta er vandi íslensku þjóðarinnar í hnotskurn. Þessi litla frétt segir meira en mörg orð. Hún segir vissulega meira en allt blaðrið sem hellt hefur verið yfir þjóðina í fjölmiðlaumræðunni fyrir kosningarnar á laugardaginn. Sá sem skilur, hvers vegna díllinn um bjórútflutning til Bretlands datt upp fyrir, skilur um leið, hvers vegna við verðum að byrja samningaviðræður um aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru strax -  daginn eftir kosningar.

Hvað á ég við? Þetta er spurningin um það, hvernig störf verða til. Ef þú veist eitthvað um það, þá veistu hvernig á að útrýma atvinnuleysi. Ef störfum fjölgar og atvinnuleysi minnkar, þá verða til tekjur. Tekjur standa undir eftirspurn, sem kallar eftir framleiðslu, þjónustu og viðskiptum, sem skapar meiri tekjur. Það er svona sem Íslendingar þurfa að vinna sig út úr hruninu.Og það er einmitt það sem er ekki að gerast, eins og sagan um bjórdílinn, sem datt upp fyrir, sýnir í hnotskurn. Það er ekki að gerast af því að við höfum ekki nothæfan gjaldmiðil til þess að geta stundað viðskipti.

Hvernig verða störf til? Þau verða til í fyrirtækjum. Reynum að setja okkur í spor þeirra, sem eru að reyna að reka fyrirtæki á Íslandi í dag (og þar með að skapa störf). Að reka fyrirtæki byggist að lokum á áreiðanlegum upplýsingum. Viðskiptahugmynd er í reynd áætlun fram í tímann. Árangurinn fer eftir því, hvort áætlunin stenst eða ekki. Þú þarft að vita um verð  á aðföngum og afurðum. Þú þarft að geta reitt þig á, að áætlanir um tekjur og gjöld standist. Þú þarft að vita, hver er greiðslubyrðin af skuldum. Auðvitað er hægt að fara nánar út í þessa sálma, en þetta nægir til að koma meiningunni til skila.

Ef þú veist ekki frá degi til dags, hverjar eru tekjur þínar eða gjöld, þá er tilraun þinni til að reyna að reka fyrirtæki rétt lýst: Fjárhættuspil.  Fjárhættuspil er handa fíklum. Það á ekkert skylt við að reka fyrirtæki. Það er ekki hægt að reka fyrirtæki, hvað þá heldur að byggja upp traust fyrirtæki til langs tíma, nema á grundvelli stöðugleika. Samkeppnishæfni er lykilhugtak. Það skiptir ekki öllu máli, hvort þú framleiðir fyrir heimamarkað eða flytur út. Í hvoru tilvikinu sem er, þarftu að standast samkeppni. Og það gerir þú einfaldlega ekki með gjaldmiðil, sem heldur ekki gildi sínu frá degi til dags.

Ég lái ekki minni elskulegu þjóð, þótt hún hrynji ofan í djúpt þunglyndiskast við það að verða fórnarlamb auglýsingastríðsins og klisjukeppninnar, sem gengur undir nafninu kosningabarátta. Eru kjósendur einhverju nær um vitiborin svör við þessari einföldu spurningu: Hvernig á að búa til störf. 20 þúsund störf handa þeim sem þegar hafa misst vinnuna? Þúsundir annarra starfa handa unga fólkinu, sem kemur inn á vinnumarkaðinn á næstu árum? Vita menn ekki að fyrirtæki, sem eru sokkin í skuldir, þurfa endurfjármögnun? Vita menn ekki að til þess að fjárfesta í framleiðslutækjum, þarf aðgang að lánsfé? Vita menn ekki, að lánsfjármarkaðir eru Íslendingum lokaðir; að við njótum einskis lánstrausts; að erlent fjármagn er ófáanlegt að taka þátt í “fjárhættuspilinu?”

Vita menn ekki að það er ekkert ál á dagskrá? Vita menn ekki að eftirspurn eftir áli fer þverrandi og að álverð er hrunið? Vita menn ekki að pólitíkusarnir sem stýrðu Íslandi í hrun, munu ekki búa til nein ný störf? Vita menn ekki að það þýðir ekkert að hverfa aftur til fortíðar? Vita menn ekki að ríkisrekinn landbúnaður og skuldum hlaðinn sjávarútvegur munu hvorugt búa til þau störf, sem þarf til að halda hinum atvinnulausu í landinu?  Sjá menn ekki, hversu aumkunarvert rifrildið í músarholunni er?

Skilja menn ekki að pólitík, sem hefur enga framtíðarsýn, er engin pólitík -  heldur bara blaður? Er fólki ofviða að skilja að einmitt af því að það tekur tíma að semja um Evrópusambandið og að ávinna okkur rétt til að taka upp evru – einmitt þess vegna þurfum við að sækja um strax. Löng ferð byrjar á fyrsta skrefinu. Sá sem aldrei stígur fyrsta skrefið, fer aldrei í ferðalagið.

Höfundur er fyrrverandi utanríkisráðherra.

EFTIR nokkra daga verður kosið til Alþingis. Því miður virðist sem stjórnmálaflokkarnir geri sér enga grein fyrir því, að ef ekki er gripið til ráðstafana nú þegar er líklegt að yfir þjóðina dynji annað stóráfall og þjóðin verði um langa framtíð föst í fátæktargildru.

Erlendir loddarar tala um að Íslendingar eigi að gefa skít í umheiminn og neita að borga skuldir sínar. Margir virðast telja að slík leið sé vænleg. Enginn stjórnmálamaður talar um það að landið hefur misst lánstraustið og mun ekki endurvinna það fyrr en við sýnum að okkur er alvara með því að vinna með samfélagi þjóðanna.

Fjárhættuspil

Forráðamenn og eigendur bankanna lögðu mikið undir í útrásarveðmálinu. Þjóðin var sett að veði án þess að nokkur bæði hana leyfis. Gagnrýnisraddir voru fáar og þeir sem vöruðu við hættunni voru nánast taldir landráðamenn eða kjánar. Árum saman var bent á það að með sjálfstæðum gjaldmiðli væri gífurleg áhætta tekin. Krónan hefur lengi verið rangt skráð. Á velmegunarárunum var hún svo sterk að hér fylltist allt af jeppum og flatskjám, nú er hún svo veik að Austur-Evrópumenn vilja ekki lengur vinna fyrir þau laun sem hér bjóðast.

Atvinnuleysi eykst dag frá degi, gengi krónunnar hrapar, vextir eru miklu hærri hér á landi en í samkeppnislöndum og bankarnir eru vanmegnugir. Ríkið þarf að taka mjög há lán og fyrirsjáanlegt er að vaxtagreiðslur verða stór hluti af útgjöldum þess næstu árin. Í ljósi alls þessa er mikilvægt að leitað verði allra leiða til þess að bæta hag íslenskra heimila og fyrirtækja og koma jafnframt í veg fyrir að ástandið versni enn frá því sem nú er.

Almenningur á erfitt með að skilja hvert stefnir. Peningar eru hagkerfinu jafnnauðsynlegir og súrefni líkamanum. Nú vilja fáir lána þjóðinni peninga og þeir peningar sem fást eru þá á afarkjörum. Hin einfalda aðgerð „að hætta að borga skuldir óreiðumanna“ hefur lamað hagkerfið allt. Í fréttum hefur komið fram að sterkt fyrirtæki eins og Landsvirkjun þarf að endurfjármagna lán innan tveggja ára. Tekst sú endurfjármögnun og verður það á vöxtum sem fyrirtækið ræður við? Hvaða stjórnmálamaður vill stefna framtíð þessa fyrirtækis í hættu?

Þjóðin geldur nú fyrir það dýru verði að hafa haldið í gjaldmiðil sem komið hefur heimilum og fyrirtækjum landsins í glötun og leitt til einangrunar. Ráðamenn skelltu áður skollaeyrum við aðvörunum. Ætla þeir að endurtaka leikinn núna?

Evran og Evrópusambandið

Með því að Ísland láti reyna á umsókn um aðild að Evrópusambandinu er líklegt að trú umheimsins á landinu vaxi á ný. Nú eru víðtæk höft í gjaldeyrisviðskiptum. Lánstraust íslenskra aðila er mjög lítið. Íslensk fyrirtæki fá ekki afgreiddar vörur erlendis nema gegn staðgreiðslu og erlendir aðilar vilja ekki koma að fjármögnun íslenskra framkvæmda. Allt er ótryggt varðandi endurfjármögnun erlendra lána, eins og margir Íslendingar hafa fengið að reyna að undanförnu. Stór íslensk fyrirtæki íhuga nú, eða hafa þegar ákveðið, að flytja höfuðstöðvar sínar úr landi til þess að fá traustara rekstrarumhverfi. Ísland er nær vonlaus fjárfestingarkostur meðan ekki hefur verið mótuð nein framtíðarstefna í peningamálum og almennu efnahagsumhverfi. Þessu þarf að breyta og Íslendingar mega ekki hrekja bestu fyrirtæki landsins til útlanda. Nú er þörf á að fjölga störfum en ekki fækka.

Sveiflur á gengi krónunnar og hið mikla fall hennar hafa komið mjög illa við bæði almenning og fyrirtæki á Íslandi. Innganga í ES, þar sem stefnt yrði að þátttöku Íslands í evrópska myntsamstarfinu svo fljótt sem auðið er, myndi draga úr óvissu í efnahagsmálum.

Síðustu forvöð

Það er ekki bara fyrirsjáanlegt „seinna hrun“ sem gerir það að verkum að brýnt er að sækja um aðild að ES. Mjög margt bendir til þess að ef ekki verður gengið til viðræðna þar um á næstu mánuðum geti þjóðin misst af lestinni í allmörg ár. Forsvarsmenn sambandsins hafa lýst því yfir að nú beri að hægja á stækkun þess. Þó er talið að Króatía eigi möguleika á því að komast inn í sambandið áður en lokað verður á inngöngu annarra um skeið og er talið líklegt að bærist umsókn frá Íslandi yrði hún afgreidd á sama tíma. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að á seinni hluta árs 2009 verður Svíþjóð í forsvari í Evrópusambandinu, en líklegt verður að telja að Norðurlandaþjóð myndi styðja hratt umsóknarferli Íslands. Auk þess hefur stækkunarstjóri ES, Olli Rehn, lýst yfir miklum velvilja í garð Íslendinga og sagt að umsókn frá Íslandi yrði afgreidd hratt. Því er brýnt að hefja viðræður meðan viðmælendur hafa ríkan skilning á stöðu Íslands.

Sjávarútvegsstefna ES er til endurskoðunar og skal henni lokið fyrir árið 2012. Um leið og Íslendingar lýsa vilja til að hefja aðildarviðræður, verður þeim auðveldara að koma sjónarmiðum sínum um sjávarútvegsstefnuna að. Næsta endurskoðun verður ekki fyrr en árið 2022, þannig að stefnan sem nú verður mótuð mun gilda í 10 ár. Það er ábyrgðarhluti að Íslendingar sitji af sér tækifæri til þess að hafa áhrif í svo miklu hagsmunamáli.

Raunvextir á Íslandi eru nú 10-15% meðan nágrannalöndin hafa fikrað sig nær núllinu við hverja vaxtaákvörðun. Því er staða íslenskra fyrirtækja afar slæm gagnvart erlendum samkeppnisaðilum. Skuldir ríkisins stefna nú í 1.500 milljarða króna. Hvert prósentustig í vöxtum jafngildir 15 milljörðum króna. Ef vaxtaálag lækkar um 3% við það að ganga í Evrópusambandið, eins og ráða má af kjörum lána til ES-ríkja sem eru nú í vanda, sparar það 45 milljarða króna vaxtagjöld á ári. Það er um það bil þriðjungur af fjárlagahalla þjóðarinnar. Hvort telja stjórnmálamenn skynsamlegra að taka upp evru og lækka vexti eða beita sársaukafullum niðurskurði ríkisútgjalda á enn fleiri sviðum en ella?

Ekki má gleyma því að í Evrópusambandinu eru okkar helstu bandalags- og vinaþjóðir sem Íslendingar hafa árum saman haft samstarf við innan Atlantshafsbandalagsins, EFTA og EES. Til samningaviðræðna við þessa aðila gengi þjóðin með fullri reisn, fullbúin að láta á það reyna hvað samningaviðræðurnar færðu henni. Það er ábyrgðarhluti að bíða með það, þegar við blasir að slíkt getur leitt til verri vaxtakjara, minni atvinnu, lakara lánstrausts og almennrar vantrúar á þjóðinni, einmitt á tímum þegar trausts er þörf.

Hvað gerist ef þjóðin sækir ekki um aðild að Evrópusambandinu?

1. Stórfyrirtæki flytja höfuðstöðvar sínar úr landi

2. Útlendingar þora ekki að fjárfesta á Íslandi

3. Fáir vilja lána Íslendingum peninga

4. Þeir sem vilja lána þjóðinni gera það gegn okurvöxtum

5. Atvinnuleysi, vaxtaokur og gjaldþrot verða viðvarandi

6. Þjóðin missir af Evrópulestinni næstu tíu ár

7. Íslendingar verða áfram fátæk þjóð í hafti

Samfylkingin er eini flokkurinn sem vill sækja um aðild að Evrópusambandinu án skilyrða. En loforð stjórnmálamanna hafa reynst haldlítil þegar á reynir. Aðrir flokkar draga lappirnar og setja þannig framtíð þjóðarinnar í stórhættu. Ólíklegt virðist að eftir kosningar verði sótt um aðild tafarlaust eins og þó er lífsnauðsyn.

Síðastliðið haust var aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eina haldreipi þjóðarinnar til skamms tíma. Sumir töldu að þjóðinni væri meiri sæmd að því að sökkva en grípa þann bjarghring. Sem betur fer var farið að viturra manna ráðum í því efni. Þeir sem hafna nú Evrópusambandsaðild hafa ekki bent á neina aðra leið úr rústum bankahrunsins.

Eina úrræði þjóðarinnar er að taka málin í sínar hendur og krefjast þess að stjórnmálamenn setji málið á dagskrá. Það geta menn gert með því að undirrita áskorun til stjórnvalda á vefsvæðinu www.sammala.is þar sem þeir taka saman höndum sem eru sammála um að ríkisstjórnin, sem tekur við völdum að loknum kosningum 25. apríl, eigi að hafa það eitt af sínum forgangsverkefnum að skilgreina samningsmarkmið og sækja um aðild að Evrópusambandinu.

Höfundur er framkvæmdastjóri Talnakönnunar

Birtist í MBL, 16.apríl 2009

Sérfræðingar í stjórnmálafræðum túlka flestir skoðanakannanir á þann veg að gamla flokkakerfið sé að festast í sessi: Fjórflokkurinn sem svo er kallaður hafi lifað hrunið af. Þetta er of einföld skýring.

Að vísu bendir fátt til að ný framboð fái byr í seglin. Einhver þeirra gætu þó náð manni á þing. Af þessum vísbendingum verður þó ekki dregin sú ályktun að kerfi stjórnmálanna sé óbreytt. Þvert á móti. Margt bendir til að grundvallarbreytingar kraumi í deiglu íslenskra stjórnmála.
Sameining vinstri flokkanna tókst ekki um síðustu aldamót með þeim hætti sem að var stefnt. Markmiðið með henni var að brjóta upp stjórnmálakerfið. Mynda átti öflugt mótvægi á vinstri vængnum gagnvart Sjálfstæðisflokknum.

Við síðustu kosningar ákváðu formenn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar að gera tilraun til samstarfs á miðju stjórnmálanna. Efnislega var það skynsamleg samvinna. Með henni viku hins vegar fyrri hugmyndir margra forystumanna í Samfylkingu um að pólitískt eðli hennar væri alfarið andspænis Sjálfstæðisflokknum.

Þegar erfiðleikarnir blöstu við á liðnu hausti kom fljótlega í ljós að meirihluti Samfylkingarinnar treysti sér ekki til að glíma við þau verkefni með Vinstri grænt lausbeislað í stjórnarandstöðu. Formaður flokksins varð að láta í minni pokann þegar á reyndi um miðjusamvinnu. Evrópumálum var fórnað til þess að tryggja samvinnu við Vinstri grænt. Það var dýrkeypt frestun fyrir þjóðina en að sama skapi vænleg fyrir Samfylkinguna í augnablikinu.

Flest bendir til að þessir tveir flokkar muni ná hreinum meirihluta í komandi kosningum. Líklega verður Framsóknarflokkurinn eigi að síður tekinn með í stjórnina. Allir flokkarnir þrír líta svo á að það sé til fylgisaukningar fallið að útiloka samstarf við Sjálfstæðisflokkinn. Veikburða tilraunir forystu Framsóknarflokksins til gagnrýni á stjórnina hafa enga efnislega þýðingu. Þær eru of augljós leikaraskapur.

Formleg sameining Vinstri græns og Samfylkingar er ekki á dagskrá. Á hinn bóginn bendir öll framvinda mála til að þessir tveir flokkar verði hér eftir saman hvort heldur þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Af því leiðir að segja má að sameiningin sem tókst ekki á sinni tíð sé orðin að veruleika í verki.

Þessi staða færir Vinstri grænt aðeins nær miðju. Hreyfingin þarf til að mynda að viðurkenna Atlantshafsbandalagsaðildina. Um leið mun hún toga Samfylkinguna lengra til vinstri í efnahagsmálum. Aðild Íslands að Evrópusambandinu er óumflýjanleg. Að öðru óbreyttu mun Vinstri grænt ráða tímasetningu og aðferðum við að nálgast niðurstöðu í því máli. Málefnalegu undirtökin í samstarfinu liggi því augljóslega hjá forystu Vinstri græns.

Allt þetta gæti haft þá grundvallarbreytingu í för með sér að á komandi tíð hafi kjósendur um tvo skýra kosti að velja: Bandalagsríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri græns eða Sjálfstæðisflokkinn. Möguleikar Sjálfstæðisflokksins til lengri tíma felast í því að hann sýnist hafa meira svigrúm á miðju stjórnmálanna. Síðan er spurning hvernig hann nýtir sér þau sóknarfæri.

Skoðanakannanir eru svo ótvíræðar að í komandi kosningum verður engin spenna. En vel má vera að nú sé að hefjast skeið tveggja stoða í íslenskum stjórnmálum. Þegar til lengdar lætur gæti það orðið til bóta fyrir lýðræðið.

Leiðari FRBL 21.mars 2008