Almenningi og stjórnmálamönnum hefur orðið tíðrætt um lýðræðið síðustu mánuði. Sú umræða hefur að sumu leyti orðið klisjukennd en það breytir því ekki að hún er þörf og algerlega tímabær. Fólk á að velta fyrir sér lýðræðinu, tala um það og hafa skoðun á því og framkvæmd þess.

Á það hefur verið bent að lítið sé rætt um innihald stjórnarskrárinnar og í raun sé þekking fólks á henni og þýðingu hennar í daglegu lífi lítil. Umræða og vilji til vaxandi þekkingar á borgaralegum réttindum og skyldum er því verulega þörf.

Þegar sitjandi ríkisstjórn Íslands tók við völdum nú í febrúar var rofin sautján ára samfelld seta Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn. Flestir eru sammála um að það áttatíu daga hlé sem staðið hefur á stjórnarsetu flokksins þegar kemur að kosningunum í apríllok sé ekki nægjanlegt heldur verði áfram að leysa flokkinn undan ríkisstjórnarsetu.

Ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna nýtur trausts meirihluta þjóðarinnar og samkvæmt skoðanakönnunum munu flokkarnir tveir sem nú mynda minnihlutastjórn ná þingmeirihluta að loknum kosningum. Verði það er brotið blað í íslenskri stjórnmálasögu með því að hægt verður að mynda tveggja flokka vinstristjórn í landinu.

Rök kunna að hníga að því að bjóða Framsóknarflokknum til samstarfsins. Vinstriflokkarnir tveir hljóta þó að stefna að því að ná nægilega traustum þingmeirihluta til að þess gerist ekki þörf.

Nýrrar ríkisstjórnar bíða mörg og þung verkefni og ljóst er að á næstu mánuðum og misserum munu stjórnvöld í landinu þurfa að taka margar ákvarðanir sem eru lítt fallnar til vinsælda. Með hæfilegum skammti af bjartsýni má þó vona að á komandi kjörtímabili muni rofa til.

Í því uppbyggingarstarfi sem fram undan er verður að liggja fyrir hvort verið er að byggja upp samfélag innan Evrópusambandsins eða utan þess. Þar vega gjaldmiðilsmálin þungt. Á að byggja upp hagkerfi þar sem íslenska krónan er gjaldmiðillinn eða evran?

Það er útilokað að skjóta Evrópumálunum lengur á frest þrátt fyrir að ljóst sé að flokkarnir tveir sem ætla sér að stýra landinu næstu árin hafi öndverða afstöðu í málinu.

Komandi ríkisstjórn getur ekki læðst í kringum aðildarviðræður eins og köttur í kringum heitan graut. Mikill fjöldi skoðanakannana sem gerðar eru um Evrópumál, ekki bara að frumkvæði þeirra sem gangast fyrir skoðanakönnunum heldur einnig margvíslegra hagsmunasamtaka, sýnir glöggt hversu brýnt þykir að málið sé tekið á dagskrá. Meðan þjóðin hefur ekki undan að svara þessum skoðanakönnunum, virðast stjórnmálamenn ekki hafa þrótt til að taka málið á dagskrá.

Vinstri grænir hafa gefið því undir fótinn að hefja aðildarviðræður og leggja svo mögulegan samning í dóm þjóðarinnar. Þetta er meðal brýnustu verkefna komandi ríkisstjórnar og í anda þeirra lýðræðisvinda sem nú blása. Tíminn einn sker úr um það hver niðurstaðan verður.

Leiðari FRBL. 24.3.2009

Eftir að landsfundi Sjálfstæðisflokksins var frestað um tvo mánuði er eins og öll umræða um Evrópu hafi horfið. Fram að þeim tíma var kröftugt starf í málefnanefndum flokksins og sérstök Evrópunefnd hélt fundi um málið út um allt land. Hugmyndin hafði verið sú að nefndin skilaði áliti fyrir landsfundinn. Síðan hefur nánast ekkert gerst í þessum málum.

Samfylking taldi það stjórnarslitamál, ef Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti ekki aðildarumsókn á landsfundi. Ingibjörg Sólrún sagðist ekki hafa verið að hóta neinu heldur væri sjálfhætt, ef flokkarnir gengju ekki í takt í málinu. Í kjölfarið myndaði Samfylkingin stjórn með VG og talar um að halda samstarfi áfram eftir kosningar. Evrópa er gleymd.

Sjálfstæðisflokkurinn hikaði

Fráfarandi formaður Sjálfstæðisflokksins var tregur til að taka af skarið í Evrópumálum. Sagðist telja landinu best borgið utan Evrópusambandsins (ES) en þó mætti ekki útiloka neitt. Sennilegast virtist að flokkurinn hefði valið framsóknarlega stefnu. Samþykkt að hefja mætti umræður með svo miklum skilyrðum að endurskrifa þyrfti stofnskrá ES til þess að þóknast mætti Íslendingum.

Geir H. Haarde lýsti því yfir að nauðsynlegt sé að fá botn í umræðuna. Það er auðvitað rétt. Hann og margir fleiri virðast samt óttast að Sjálfstæðisflokkurinn muni klofna, ef tekin er ákveðin afstaða. Þess vegna sé skynsamlegast að beita þeirri aðferð að taka ekki eindregna afstöðu á annan hvorn veginn. Hópur innan flokksins sem nefndur hefur verið Heimastjórnarflokkurinn hefur tekið mjög einarða afstöðu gegn Evrópusambandinu. Ekki aðeins gegn þeirri Evrópu sem blasir við núna heldur líka þeirri Evrópu sem gæti orðið, því að hægt væri að breyta reglum Íslendingum í óhag.

Hvers vegna Evrópusambandið?

Meginástæðurnar eru tvær. Íslendingar þurfa efnahagslegan stöðugleika og þeir þurfa pólitískan stöðugleika. Þeir sem töluðu háðslega um að þeir sem vildu losna við krónuna væru lýðskrumarar hafa látið minna í sér heyra að undanförnu en áður. Allir vita að hrun krónunnar hefur leitt af sér 10% atvinnuleysi, 20% verðbólgu, 30% eignatap og 40% hækkun skulda. Hlutabréfamarkaðurinn hefur fallið um 95%. Vextir eru enn þeir hæstu á byggðu bóli að frátöldu Zimbabve.

Samt leyfa menn sér enn að tala um að í Evrópusambandinu sé ekki allt í besta lagi eins og að það sanni að Íslendingum sé betur borgið utan þess. Auðvitað er ekki allt í besta lagi. Í heiminum er dýpsta kreppa eftirstríðsáranna. Hins vegar eru engin dæmi um áföll af því tagi sem Íslendingar hafa lent í. Hér á landi lendir almenningur strax í feninu vegna þess að sjálfur gjaldmiðillinn brást. Um það þarf ekki að deila.

Þegar Bandaríkjamenn ákváðu að fara af landi brott með herlið sitt var ljóst að hinu nána sambandi Íslendinga og þeirra var lokið. Sambandi sem hafði verið grundvöllur utanríkisstefnu Íslendinga frá stríðslokum. Að undanförnu hefur komið í ljós að hin grunnstoð samskipta við útlönd, Norðurlandasamvinnan, er líka farin að bresta.

Íslendingar verða að ákveða hvar þeir vilja skipa sér í sveit í framtíðinni. Þar kemur ekkert annað til greina en Evrópusambandið. Draumur VG um bandalag við Noreg kveikir í besta falli bros, í versta falli meðaumkun.

Og hikar enn

Sjálfstæðismenn sem hyggjast gefa kost á sér til forystu í framtíðinni hafa að undanförnu beðist afsökunar á því að hafa ekki verið árvökulli, meðan bankakerfið brotlenti á einkaþotu. Það er nauðsynlegt að fara með hreinskiptnum hætti yfir mistök í fortíðinni, fortíð þar sem gagnrýni og opinská umræða voru ekki vel liðin.

Aðeins eru tveir kostir í boði. Framtíð með krónunni, þar sem búast má við gengisfellingu með tilheyrandi eignaupptöku á nokkurra ára fresti. Krónu sem útlendingar óttast svo mjög að þeir munu aldrei vilja fjárfesta í íslenskum atvinnurekstri. Krónu sem býður upp á svo háa vexti að íslensk fyrirtæki geta ekki keppt við útlend. Krónu sem einangrar landið og ýtir ungu fólki af atvinnumarkaðinum. Þessari framtíð fylgir pólitísk eyðimerkurganga.

Hinn kosturinn er innganga í ESB og evrópska myntbandalagið. Vextir og verðbólga verða eins og í nágrannalöndunum. Íslendingar munu taka þátt í pólitískum ákvörðunum sem varða þjóðina um langa framtíð.

Sjálfstæðismenn verða annaðhvort að velja annan hvorn þessara kosta eða benda á aðrar leiðir. Ekki humma og hía eins og þeir hafa gert heldur koma með annan trúverðugan kost. Þeir sem hika nú ættu strax að búa sig undir næstu afsökunarbeiðni til þjóðarinnar.

Samfylkingin stillti Evrópusambandinu upp sem “sínu máli” gagnvart Sjálfstæðisflokknum. Þá var það stjórnarslitamál. Þegar hún ákvað að fara í langtímasamstarf með Vinstri grænum varð hún ekki lengur trúverðugur kyndilberi Evrópu.

Kannski er málið svo stórt að það er stjórnmálamönnum ofviða. Líklega er réttast að kjósa um aðildarumsókn samhliða alþingiskosningum í vor. Samþykki þjóðin að sækja um aðild hafa ráðin þar með verið tekin af stjórnmálaflokkunum. Ef ekki væri það þjóðin sjálf sem hefði ákveðið að hér eigi að vera annars flokks þjóðfélag til frambúðar.

Við eigum ekki að sækja um aðild að Evrópusambandinu fyrir Samfylkinguna heldur fyrir framtíðina. Þeir sem vilja ganga til liðs við nágrannaþjóðirnar og ná þannig efnahagslegum og pólitískum stöðugleika eru ekki stuðningsmenn Evrópu heldur stuðningsmenn Íslands. Kjósum um aðildarumsókn og leyfum þjóðinni að tala. Ég treysti þjóðinni miklu betur til þess að taka rétta ákvörðun en stjórnmálamönnunum.

Höfundur er framkvæmdastjóri Talnakönnunar.

Birt í Fréttablaðinu, 11.3.2009

Skoðanakannanir benda til talsverðra breytinga á valdahlutföllum í pólitíkinni. Nýir flokkar fá enn sem komið er ekki hljómgrunn. Alvarlegast er þó að kjósendur eiga ekki kost á að velja ríkisstjórn sem fyrirfram hefur ákveðna stefnu um lausn á stærsta viðfangsefni stjórnmálanna: Peningamálunum.

Áhöld eru um hvort núverandi ríkisstjórn er minnihlutastjórn tveggja flokka eða meirihlutastjórn þriggja flokka. Framsóknarflokkurinn hefur haldið þannig á málum að samstarfið ber fremur svipmót af meirihlutastjórn. Ljóst er að ráðherrastólar eru geymdir fyrir Framsóknarflokkinn fram yfir kosningar.

Kjarni málsins er sá að kosningarnar snúast ekki um það hvort ríkisstjórnin fær áframhaldandi umboð. Það liggur alveg ljóst fyrir. Ef unnt er að tala um kosningaspennu snýst hún um tvær spurningar: Sú fyrri er hvort Samfylkingin og VG fái hreinan meirihluta. Sú seinni er hvort Sjálfstæðisflokkurinn heldur sæti sínu sem stærsti flokkurinn.

Nú hafa allir þeir sem báru ábyrgð sem ráðherrar eða embættis-menn þann örlagaríka dag sjötta október 2008 látið af störfum utan þrír ráðherrar Samfylkingarinnar. Það sýnir hversu almenningsálitið getur oft á tíðum verið þversagnakennt að áframhaldandi seta eins þeirra sýnist nú vera sterkasta hald-reipið í klifri Samfylkingarinnar til þess að verða stærsti flokkurinn.

Þó að Samfylkingin og VG fái hreinan meirihluta má telja víst að Framsóknarflokkurinn verði áfram stuðningsflokkur ríkisstjórnarinnar. Hann hefur tekið af skarið um að samstarf við Sjálfstæðisflokkinn komi ekki til greina. Trúlega yrði Framsóknarflokkurinn tekinn með í ríkisstjórnina þrátt fyrir meirihluta flokkanna tveggja. Það myndi draga úr líkum á að hann færði sig nær Sjálfstæðisflokknum þegar á móti fer að blása.

Ef mið er tekið af síðustu kosningum sýnast kjósendur, að frátöldum þeim sem horfið hafa frá stuðningi við Sjálfstæðisflokkinn, vera sáttir við að hvorki ríkisstjórnin né stjórnarandstaðan hafi plön um að endurreisa peningakerfið og svara því hvort það verður gert með krónu eða evru. Kjósendur kalla ekki eftir lausn og engin pólitísk forysta er sjáanleg.

Því lengur sem þessi ákvörðun er dregin á langinn sekkur þjóðin dýpra. Flokkarnir kæra sig kollótta fyrir þá sök að krafa um stefnu kemur ekki frá fólkinu. Þetta er brotalöm íslenskra stjórnmála eins og sakir standa.

Samfylkingin og Framsóknarflokkurinn sem hafa Evrópusambandsaðild á stefnuskrá setja þetta lykilmál ekki sem skilyrði fyrir stjórnarþátttöku. Fyrir vikið ráða forystumenn VG hvenær á því verður tekið. Þar að mun vitaskuld koma. Eins og nú horfir verður það hins vegar of seint.

Sjálfstæðisflokkurinn gaf landsmönnum loforð í nóvember um að endurskoða það hagsmunamat sem legið hefur að baki afstöðu hans í peningamálum og til Evrópu. Stærsta ríkjandi óvissan um pólitíska grundvallarafstöðu bíður þeirrar ákvörðunar. Ný forysta hefur tækifæri til þess að brjóta upp alveg lokaða pólitíska stöðu í þessu lykilmáli. Hún getur líka eins og forysta Samfylkingar og Framsóknarflokks ákveðið að vísa pólitískri leiðsögn yfir á VG og einangrað flokkinn með því til lengri tíma.

Þrátt fyrir áhugaleysi kjósenda ræðst framtíðin af því hver tekur forystu um að leysa þetta lykilmál úr pólitískum álögum og hversu skjótt.

FRBL, 28.2.2008