Eftir símtalið árið 2006 frá Washington, þar sem Íslandi var tilkynnt að ameríski herinn mynda hverfa af landi brott, er landið í einskonar öryggislegu tómarúmi. Eftir hrun bankakerfisins og krónunnar haustið 2008 er landið í einskonar efnahagslegu tómarúmi. Íslenska hagkerfið er í höftum vegna þess að það er ekki þekkt, ekki vitað, hvernig íslensku krónunni reiðir af, þegar henni verður sleppt lausri. Höftin, sem um ræðir brjóta gegn EES-samningnum og geta ekki varað að eilífu. Slíkt er líka mjög óæskilegt. Af þessu leiðir að á Íslandi er ekki til staðar það sem kallað er eðlilegt viðskiptaumhverfi. Við þetta ástand verður ekki búið, lausn á gjaldmiðilsmálum landsins er aðkallandi og einn mikilvægasti þáttur ESB-málsins.

Í ESB-málinu stendur nú yfir svokölluð rýnivinna, en þar er löggjöf Íslands og ESB borin saman. Það sem af er hefur vinnan við ESB-ferlið gengið samkvæmt áætlun. En þegar hinar eiginlegu samningaviðræður taka við getur ýmislegt gerst. Íslendingar munu jú setja fram ákveðnar kröfur í mikilvægum málaflokkum, til dæmis í sjávarútvegsmálum. Þetta verða því raunverulegar samningaviðræður, en ekki aðlögunarviðræður, eins og andstæðingar aðildar hamra stöðugt á.

Mikilvægi auðlindarinnar

Það er mikilvægt að Ísland haldi yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni. ESB hefur enga hagsmuni af því að taka af okkur auðlindir, ESB hefur aldrei tekið neinar auðlindir af neinu aðildarlandi! Andstæðingar aðildar hrópa hinsvegar hátt að hér verði allt hrifsað af okkur. Annaðhvort vita þeir ekki betur eða kjósa að tala gegn betri vitund.

En ESB-málið er annað og miklu meira en bara fiskur. Það snýst einnig að stórum hluta um það hvar landið ætlar að skipa sér í flokk í alþjóðakerfinu. Eða hvort Ísland ætlar að standa eitt og sér með einhverja illa skilgreinda utanríkisstefnu með óljósum markmiðum. Eða enga alls kannski?

ESB-málið er líka hagsmunamál fjölskyldna landsins og hins almenna neytanda. Að ná til dæmis niður vöxtum og verðbólgu, að halda þessu tvennu niðri og komast þannig hjá verðtryggingu, er talið spara íslensku samfélagi um 70-80 milljarða á ári. Komist þetta á til framtíðar er til dæmis talið að margur Íslendingurinn sleppi við að borga mun meira en fólk í nágrannaþjóðunum fyrir það að koma sér upp þaki yfir höfuðið, svo dæmi sé tekið.

Hið sama á einnig við um atvinnulífið sem áratugum saman hefur borgað okurvexti og starfað í umhverfi óðaverðbólgu sem gerir alla skipulagningu og áætlanagerð ómarktæka. Eiginlega má líkja íslensku efnahagskerfi að mörgu leyti við jó-jó sem fer upp og niður í sífellu.

Sterk öfl vilja stöðva ferlið

Það eru sterk öfl hér í íslensku samfélagi sem vilja hætta við málið og halda ástandinu óbreyttu og bjóða Íslendingum áfram upp á þetta »jó-jó-hagkerfi.« Sömu öfl boða hins vegar ástand sem heldur öllu opnu gagnvart óðaverðbólgu og okurvöxtum. Vilja komandi kynslóðir sætta sig við það, höfum við ekki brennt okkur nóg?

Þessi öfl vilja einnig koma í veg fyrir og berjast fyrir því með kjafti og klóm að Íslendingar fái ekki að kjósa um aðildarsamning við ESB, þegar hann liggur fyrir. Það sérkennilega er að þetta er að mörgu leyti sömu aðilar og hrópuðu hvað hæst á þjóðaratkvæði um Icesave. Hér gætir því ákveðins tvískinnungs.

Hinar eiginlegu samningaviðræður hefjast væntanlega í sumar. Ekki er ólíklegt að þær taki um 12-18, mánuði, en það fer til að mynda eftir því hvernig gengur að semja um sjávarútvegs- og landbúnaðarmál.

Nokkuð raunhæft er að áætla að samningur liggi fyrir á vormánuðum 2013 eða seint á því ári. Þjóðaratkvæði gæti því farið fram árið 2014.

ESB þarf að ræða, það þarf að semja og það þarf að kjósa!

MBL, 8.3.2011

Það var fróðlegt viðtalið sem Sigurjón Már Egilsson átti við ungan stjórnmálafræðing, Ingu Dís Richter, í þætti sínum Sprengisandi fyrir skömmu. Þar lýsti hún reynslu Finna af þátttöku í margvíslegum aðgerðum Evrópusambandsins til þess að ýta undir þróun í dreifbýli, jafnt á sviði atvinnumála sem félags- og búsetumála. Niðurstaða Ingu Dísar var sú að finnskir bændur yndu yfirleitt frekar glaðir við sitt í sínu dreifbýli og að íslenskir bændur og íslenskt samfélag gætu lært mikið af reynslu þeirra, hvort sem Ísland gerist aðildarríki ESB eður ei.

Inga Dís lýsir því í meistaraprófsritgerð sinni hvað hafi gerst í finnskum landbúnaði eftir að landið gekk í ESB. Þar varð umtalsverð fækkun bændabýla en þau sem eftir urðu eru stærri en áður svo heildarniðurstaðan er sú að nýting lands til ræktunar er svipuð og hún hefur lengi verið og framleiðsla hefur heldur aukist í flestum greinum. Og hún vitnar í framámenn í finnskum landbúnaði sem segja að þessi þróun sé alþjóðleg og hefði væntanlega orðið svipuð þótt Finnar hefðu staðið utan ESB.

Þetta hlýtur að vekja athygli íslenskra bænda sem merkilegt nokk hafa upplifað svipaða eða jafnvel öllu meiri fækkun og stækkun býla sinna á undanförnum árum. Það er svolítið erfitt um samanburð vegna ólíkra aðferða við tölfræðisöfnun en sé litið í Hagtölur landbúnaðarins kemur í ljós að þeim bændabýlum sem hafa greiðslumark í sauðfjárbúskap og/eða mjólkurframleiðslu fækkaði um nánast sömu prósentutölu – rúmlega 30% – og finnskum bændabýlum á árabilinu 1994 til 2004, fyrsta áratugnum eftir að Finnar gengu í ESB. Hins vegar kemur þessi breyting misjafnt niður á búgreinum og sé litið til mjólkurframleiðslu þá hefur fækkun framleiðenda orðið enn meiri hér á landi. Kúabú á Íslandi voru um 1.700 árið 1993 en um þessar mundir er mjólk framleidd á innan við 700 bæjum. Það er um það bil 60% fækkun. Kúnum hefur fækkað en þær framleiða meiri mjólk. Í Finnlandi hefur hægt á fækkun bændabýla en hér á landi blasir við að það er lítill grundvöllur fyrir öllum þeim sauðfjárbúum sem hér eru, nema sem aukagetu meðfram öðrum rekstri eða starfi bænda.

Byggðastefna sem virkar

Evrópusambandið hefur brugðist við þessari þróun með þeim hætti að breyta stuðningi sínum við bændur og aðra íbúa í dreifbýli. Í stað þess að veita bændum styrk út á tiltekið framleiðslumagn, svo sem lítra af mjólk eða kíló af kjöti, hafa styrkirnir verið færðir yfir á flatarmál ræktarlands og fjölda gripa. Þetta er meðal annars gert í ljósi þess að með stækkun býlanna hefur rekstur þeirra orðið betri og arðbærari og þar með minni ástæða til að styrkja framleiðsluna. Hluti stuðningsins hefur svo verið fluttur yfir í umhverfis- og orkumál, ekki kannski síst í ljósi þess að auknum stórrekstri í landbúnaði fylgir talsverður umhverfisvandi sem taka þarf á (úrgangur frá búfénaði, efnamengun af völdum áburðar og annarra efna sem landbúnaður notar, að ógleymdum gróðurhúsaáhrifunum).

En sá þáttur sem farið hefur hvað örast vaxandi hjá ESB eru styrkirnar sem Inga Dís fjallar um í ritgerð sinni. Þeim er ætlað að sporna gegn þeirri þróun sem við þekkjum mæta vel hér á landi. Fækkun bændabýla og aukin tæknivæðing í landbúnaði hefur leitt til þess að íbúum í sveitum landsins hefur fækkað mikið. Við það brestur grundvöllur ýmiss konar þjónustu, svo sem skóla, velferðarþjónustu og verslunar. Sveitirnar hafa dregist aftur úr þéttbýlinu sem ákjósanleg búsetusvæði og við það fækkar íbúunum enn frekar. Það er þessi vítahringur sem dreifbýlisþróunarstyrkjum ESB er ætlað að rjúfa og ef marka má reynsluna frá Finnlandi hafa þeir gagnast býsna vel í því að ýta undir allskyns aukabúgreinar og rekstur smærri fyrirtækja sem laða að sér vinnuafl og íbúa í sveitunum. Það má ýmislegt segja um þær aðgerðir sem ESB hefur gripið til í tímans rás en þessir styrkir eru sagðir vera það sem á ensku nefnist „success story“, aðgerðir sem duga.

Sennilega er það þessi þróun sem hefur gert það að verkum að flestir framámenn í finnskum landbúnaði hafa snúist frá heitri andstöðu við ESB og segjast nú vera hlynntir aðild Finna. Það gengur einfaldlega vel í finnskum landbúnaði þessi misserin og engin þörf á að dvelja lengur við þá erfiðleika sem aðild fylgdu í upphafi þegar bændum fækkaði ört.

Þröngt sjónarhorn

Höfum hugfast að þeim fækkaði hlutfallslega jafnört hér á landi. En hvað hefur verið gert til þess að mæta þeirri þróun? Við vitum öll að það hefur verið afar tilviljanakennt og ómarkvisst af hálfu hins opinbera og hagsmunasamtaka, þótt vitaskuld hafi duglegt fólk bjargað sér með einhverjum hætti – nú eða flutt á mölina.

Það er sorglegt að segja frá því en í röðum forystumanna Bændasamtakanna hefur gætt viðvarandi áhugaleysis á því að bregðast við þróuninni með öðrum hætti en þeim að standa vörð um hið hefðbundna styrkjakerfi í sauðfjár- og kúabúskap og að nokkru leyti grænmetisframleiðslu, auk tollverndar. Menn hafa tekið allt að því trúarlega afstöðu gegn aðild að ESB og safnað síðan rökum gegn henni en bægt frá sér og bændum öllu því sem telja má jákvætt við aðild eða það sem unnið gæti gegn neikvæðum afleiðingum aðildar á íslenskan landbúnað.

Röksemdir bændaforystunnar gegn ESB byggjast fyrst og fremst á útreikningum sem gerðir hafa verið á ýmsum tímum á því hver áhrif landbúnaðarstefnu ESB (Common Agricultural Policy – CAP) yrðu á íslenskan landbúnað daginn sem Ísland yrði aðili að ESB. Samkvæmt þeim myndi mjólkurframleiðsla dragast saman um helming, sala drykkjarmjólkur og annarrar ferskvöru héldist að mestu leyti vegna fjarlægðarverndar en sala og þar með framleiðsla á jógúrt, ostum og öðrum vörum með lengra geymsluþol drægist verulega saman eða legðist hreinlega af.

Hvað aðrar búgreinar áhrærir hljóða útreikningarnir á þann veg að framleiðsla á hvítu kjöti, alifuglum og svínum, legðist að heita má niður. Hins vegar yrðu áhrifin á sauðfjárrækt ekki merkjanleg, nema að innflutningur á ódýrara hvítu kjöti héldi áfram að draga úr lambakjötssölu innanlands (sú þróun hefur reyndar verið ansi hröð undanfarin ár). Garðyrkjan myndi standa breytingarnar af sér að verulegu leyti. Grænmetisframleiðsla hefur þegar gengið í gegnum afnám tollverndar og plumar sig vel en blómaframleiðsla gæti lent í kröggum andspænis evrópskum stórfyrirtækjum í blómaframleiðslu. Þar búast menn við að það sama gerist hér á landi og í Danmörku og Finnlandi, að hollensk fyrirtæki ryðji innlendum fyrirtækjum út af markaðnum.

Það sem vantar

Þetta er í grófum dráttum myndin sem Bændasamtökun draga upp af afleiðingum ESB-aðildar. Við hana má gera heilmiklar athugasemdir.

Fyrir það fyrsta er ekki gert ráð fyrir neinum undanþágum frá eða aðlögun að CAP sem um gæti samist í aðildarviðræðum (nema kannski stuðningi við heimskautalandbúnað eins og Svíar og Finnar sömdu um á sínum tíma). Á það mun reyna í samningaviðræðunum en bændaforystan er fyrirfram búin að ákveða að slíkar undanþágur muni ekki hafa nein áhrif á heildarmyndina.

Í öðru lagi er ekki reiknað með að íslensk landbúnaðarframleiðsla njóti neinna þeirra styrkja sem nú eru veittir í krafti CAP en eru ekki tíðkaðir hér á landi. Þar ber kannski hæst kornrækt sem heur farið vaxandi hér á landi undanfarin ár. Í ESB mega bændur vænta þess að fá allt upp í 90.000 kr. í styrk á hvern hektara kornræktarlands en hér á landi er styrkurinn í mesta lagi 15.000 kr. og á honum er þak. Þetta gæti skipt verulegu máli fyrir kúabændur, svína- og kjúklingaræktendur sem nota mikið fóðurkorn.

Í þriðja lagi hefur bændaforystan ekki sýnt áhuga á að ræða þá miklu möguleika sem felast í því að á Íslandi eru einstakir búfjárstofnar (nautgripir, sauðfé, geitur, hestar, hænsni, hundar) sem hvergi eru til annars staðar.

Í fjórða lagi hefur bændaforystan afar lítinn áhuga á að ýta undir eða styðja við lífrænan landbúnað, þrátt fyrir að aðstæður hér á landi fyrir slíkan landbúnað séu mjög góðar. Það þarf í raun afar litlu að breyta til þess að verulegur hluti íslenskrar landbúnaðarframleiðslu standist þær kröfur sem gerðar eru til lífrænnar framleiðslu.

Í fimmta lagi hefur bændaforystan gætt þess að ræða sem minnst um þá möguleika sem felast í útflutningi á gæðaframleiðslu íslenskra bænda eftir að útflutningshömlum er aflétt. Sauðfjárbændur gætu til dæmis flutt út talsvert meira af kjöti þessi misserin en tollkvótar ESB heimila.

Í sjötta og síðasta lagi hefur ekki mátt nefna í Bændahöllinni þá styrki sem fjallað var um á Sprengisandi á dögunum, styrki til dreifbýlisþróunar.

Hálffullt eða hálftómt?

Ég ætla ekki að elta ólar við öll þau undarlegu rök sem bændaforystan hefur beitt í umræðunni, svo sem um aðlögunarferlið eða að ESB vilji íslenskan landbúnað feigan. Þau dæma sig sjálf. En þegar kemur að efnislegum rökum fer púðrið allt í að tíunda margvísleg mistök sem ESB hefur gert sig sekt um sem eru vissulega ekki til eftirbreytni. Þau mistök er hins vegar hægt að nota sem röksemdir í samningaviðræðum fyrir því að haga hlutunum öðruvísi hér á landi, enda engin ástæða til að endurtaka syndir fortíðarinnar. Mér sýnist að á nýafstöðum rýnifundi um landbúnaðarmál hafi þetta sjónarmið mætt góðum skilningi embættismanna ESB.

Bændur gætu því sem hægast prófað að athuga hvort ESB-glasið er hálffullt eða hálftómt. Sumt er vel gert í ESB rétt eins og á Íslandi, annað miður. Meðal þess sem hefur skilað umtalsverðum árangri er einmitt það sem rætt var um í upphafi greinarinnar. Því hefur verið haldið fram að eina byggðastefnan sem skipti máli hér á landi sé að standa vörð um stuðningskerfi landbúnaðarins. Þau rök halda engan veginn í samhengi við ESB-aðild. Bæði er sótt hart að þessu stuðningskerfi úr öðrum áttum en frá Brussel, einkum frá Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO), og svo dugar þetta stuðningskerfi afar lítið til að sporna við fólksfækkun í sveitum landsins, það sýnir sagan. Sennilega gætu íslenskir bændur sótt sér mun meiri og árangursríkari stuðning til Evrópusambandsins á báðum þessum vígstöðvum en íslenskir skattgreiðendur eru reiðubúnir að standa undir.

FRBL, 5.3.2011 (mynd: www.visir.is)

Opinn fundur verður með Diana Wallis, varaforseta Evrópuþingsins, á vegum Alþjóðamálastofnunar, Rannsóknaseturs um smáríki og Lagastofnunar Háskóla Íslands.
Fundurinn fer fram á ensku og allir eru velkomnir.

Staður og stund: Miðvikudaginn, 2. mars, frá 12:30-13:30, í stofu 102 á Háskólatorgi

Diana Wallis er Evrópuþingmaður Breta og hefur mikinn áhuga á málefnum norðurslóða. Hún er mjög skemmtillegur ræðumaður og getum við því mælt með þessum fyrirlestri.

Norðlendingar láta ekki sitt eftir liggja í Evrópuumræðunni. Á morgun, miðvikudag 23. febrúar, fer fram fundur Akureyri á vegum bæjarmálafélagsins Pollurinn.

Umræðuefnið er ESB og hagsmunir Eyjafjarðar. Fundurinn fer fram í Deiglunni annað kvöld kl.20.00.

Þar mun Anna Margrét Guðjónsdóttir varaþingmaður fjalla um hagsmuni Norðurlands í Evrópu og Jón Þorvaldur Heiðarsson lektor við HA, fjalla um gjaldmiðilsmál.

Fundarstjóri verður Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi þingmaður og utanríkisráðherra.

Allir velkomnir!

Sumir einstaklingar virðast halda að með því að endurtaka sömu vitleysuna verði hún á einhvern hátt rétt, sérstaklega ef vitleysan er í ómótstæðilegu samhengi við eigin trúarsannfæringu. Það er erfitt að halda uppi málefnalegum rökræðum þegar menn beita þannig hundalógík.

Nýleg grein Frosta Sigurjónssonar framkvæmdastjóra í Morgunblaðinu um völd og áhrif innan Evrópusambandsins er af þessum toga. Það er reyndar með ólíkindum að einstaklingur, sem lætur mikið til sín taka í umræðu um kosti og galla aðildar að ESB, skuli bera þetta á borð. Öllum sem hafa áhuga á sannleikanum er ljóst að það eru 27 ráðherrar aðildarríkja ESB (allir með lýðræðislegt umboð sinna aðildarríkja) og Evrópuþingið (hver einasti þingmaður kosinn beinni kosningu af borgurum ESB) sem fara með lykilvöld (lagasetningarvald) innan ESB. Í greininni endurtekur Frosti margar af þeim röngu staðhæfingum sem hann hefur þegar haldið fram bæði í ræðu og riti um stofnanir og skipulag Evrópusambandsins. Þar má til dæmis nefna rökleysuna um að það séu nafnlausir embættismenn í Brussel sem taki flestar ákvarðanir en ekki löglega kjörnir fulltrúar þjóðanna. Einnig að Evrópuþingið sé áhrifalaus stofnun og að það sé framkvæmdastjórn ESB sem hafi í raun löggjafarvaldið. Ég ætla ekki að eyða prentsvertu aftur í allt það sem Frosti heldur fram í grein sinni heldur vísa í fyrra svar mitt í grein í Morgunblaðinu og lesa má á heimasíðunni evropa.is.

Frosti eyðir töluverðu púðri í hinn svokallaða lýðræðishalla Evrópusambandsins og dregur af því ákveðnar niðurstöður sem vert er að ræða. Það er rétt að kjörsókn í einstökum löndum er ekki neitt til að hrópa húrra yfir en það má ekki gleyma því að í sumum löndum er kjörsóknin mjög góð. Þar má til dæmis nefna Belgíu og Lúxemborg þar sem kjörsjókn er um 90% og Möltu þar sem kjörsókn er um 80%. Allir þegnar Evrópu hafa hins vegar rétt á því að kjósa, þannig að halda því fram að kjörsókn sé einhlítur mælikvarði á hve mikið lýðræði sé í viðkomandi landi er í besta falli hálfsannleikur. Almenn kjörsókn í Bretlandi er frekar dræm og yfirleitt ekki nema rúmlega 50% þátttaka í almennum þingkosningum. Það þarf því ekki að koma á óvart að þátttaka í Evrópuþingkosningum þar í landi sé líka frekar slök. Sviss er líka gott dæmi um dræma kosningaþátttöku almennings. Í almennum þingkosningum er þátttaka rétt um 40% og í einstaka atkvæðagreiðslum í kantónum fer kjörsókn jafnvel niður fyrir 20%. Samt eru bæði þessi lönd rótgróin lýðræðisríki. Það er því ljóst að kosningaþátttaka er ekki eini mælikvarðinn á lýðræðishefð þjóða.

Oft hafa komið fram tillögur um að auka beint lýðræði í Evrópukosningunum en aðildarlöndin hafa verið mjög treg að láta meiri völd yfir til yfirþjóðlegra stofnana. Núverandi fyrirkomulag er því málamiðlun eins og margt annað í samstarfi ríkja Evrópusambandsins. Að halda því fram að ákvarðanataka í sífellt fleiri málaflokkum færist frá lýðræðislega kjörnum þjóðþingum til embættismanna í Brussel er hreinlega ekki rétt eins og því miður margt annað í þessari grein Frosta. Vonandi er andstæðingum aðildar ekki ofviða að ræða kosti og galla Evrópusambandsins og möguleika almennings til að hafa áhrif á störf og stefnu þess án þess að vera með upphrópanir og rangar eða í besta falli vafasamar fullyrðingar um hvernig fyrirkomulagið er í raun og veru.

MBL, 18.2.2011