Evrópusambandið er sjálviljugt samstarf fullvalda lýðræðisríkja sem hafa það að markmiði að standa vörð um lýðræði, mannréttindi, og frelsi einstaklingsins til orðs og athafna. Efnahagssamvinna hefur frá upphafi verið kjarni Evrópusamstarfsins sem byggir á opnu markaðhagkerfi með félagslegri vídd. Samstarfið er hins vegar í stöðugri þróun hvað varðar form og inntak og í dag nær það til fjölmargra sviða svo sem umhverfismála, félagsmála og rannsókna- og tækniþróunar. Í upphafi samstarfsins voru aðildaríkin sex talsins svo voru þau lengi fimmtán, en á árunum 2004 til 2007 gengu 12 ríki Mið- og Austur-Evrópu í Evrópusambandið þannig að nú eru þau samtals 27. Fleiri ríki eru á leiðinni, t.d. Króatía, sem stefnir á aðild í kringum árið 2010 eða 2011. Þá hefur Serbía einnig lýst yfir áhuga á að ganga í ESB. Bæði þessi ríki voru lýðveldi gömlu Júgóslavíua, sem leystist upp í grimmilegum átökum á árunum 1991-1995.
Saga ESB: Fimmtíu ára farsælt samband
Upphaf Evrópusamvinnunnar, eins og við þekkjum hana í dag undir merkjum Evrópusambandsins (ESB), má rekja til Schuman-yfirlýsingarinnar frá 9. maí 1950 (kennd við Robert Schuman fyrrum forsætis- (1947-8) og utanríkisráðherra (1948-53) Frakklands). Í kjölfar Schuman-yfirlýsingarinnar var Kola- og stálbandalag Evrópu stofnað með undirritun Parísarsáttmálans 18. apríl 1951. Sáttmálinn tók gildi 23. júlí 1952. Ólíkt Rómarsáttmálanum frá 1957, sem kveður á um stofnun Efnahagsbandalags Evrópu, voru tímamörk á Parísarsáttmálanum til 50. ára. Samningurinn hefur því runnið sitt skeið og verður minnst sem upphafs farsæls samstarfs Evrópuríkja.
Vorið 1950 var raunveruleg hætta á að kalda stríðið breyttist í vopnuð átök og þrátt fyrir að fimm ár væru liðin frá lokum seinni heimsstyrjaldar var langt því frá að samskipti fyrrum óvina væru vinsamleg. Enn hafði engin lausn verið fundin á því hvernig komast mætti hjá því að átök mögnuðust að nýju og hvernig tryggja mætti eðlilega uppbyggingu Þýskalands - en án þýsks iðnaðar var ómögulegt að endurreisa efnhag Evrópu úr rústum heimsstyrjaldarinnar. Parísarsáttmálinn veitti þessa lausn. Samningurinn hafði mikið táknrænt gildi því ríkin sem að honum stóðu stigu mikilvægt skref í átt til nánari samvinnu og gegn vantrausti og biturleika. Uppbygging í kola- og stáliðnaði var mikilvæg fyrir alla iðnaðaruppbyggingu í Evrópu eftir stríðið og undirstaða hernaðaruppbyggingar. Samvinna á því sviði var þess vegna til merkis um traust og vilja til samvinnu í stað átaka. Hér fóru því saman hugsjónir og hagsmunir.
Samstarf í þágu friðar og framfara.
Leiðtogar Frakklands, Þýskalands, Belgíu, Hollands, Ítalíu og Luxemborgar sýndu fádæma framsýni og hugrekki með gerð Parísarsáttmálans. Hugsjónin um friðsamlegt samstarf Evrópuríkja var þó ekki ný af nálinni. Eftir hildarleik fyrri heimsstyrjaldar hugleiddu margir hvernig koma mætti í veg fyrir að slíkt endurtæki sig. Árið 1922 skrifaði austurrísk-ungverski greifinn Richard Coudenhove-Kalergi bók sem hann nefndi Pan-Europa. Ári seinna stofnaði hann samtök með sama nafni og hugsjónin var einhverskonar samvinna innan Evrópu. Samtökin höfðu mikil áhrif á marga stjórnmálamenn á millistríðsárunum. Hápunkturinn var áhrifamikil ræða sem Ariside Briand, utanríkisráðherra Frakklands, flutti á þingi Þjóðarbandalagsins í Genf 5. september 1929. Með stuðningi þýska starfsbróður síns, Gustav Stressmann, bar hann fram tillögu um stofnun Evrópusambands innan Þjóðarbandalagsins. Þessi draumur um samvinnu Evrópuríkja varð að martröð í kjölfar kreppunnar og uppgangi fasista. Í stað þess að slíðra sverðin í eitt skipti fyrir öll stigu fornir fjendur í skotgrafir á ný og fórnuðu enn einni kynslóð á altari þjóðernishyggju og þröngsýni.
Sprengjugnýrinn náði þó ekki að kæfa ákallið um samvinnu í stað sundrungar í Evrópu. Andspyrnuhreyfingin í hernumdu löndunum tók hugsjónina upp á sína arma og í leynilegum fréttablöðum andspyrnumanna - sem dreift var um alla Evrópu - voru lagðar fram tillögur um róttæka breytingu á skipan mála þegar friður kæmist á. Ræddar voru breytingar á sviði stjórnmála, efnahagsmála og félagsmála og viðraðar hugmyndir um náið samstarfi sem tryggt gæti frið og stöðugleika.
Ítalinn Altiero Spinelli skrifaði uppkast af stefnuyfirlýsingu um frjálsa Evrópu á árunum 1940-41 á meðan hann sat í haldi alræðisstjórnar Mussolinis. Spinelli var sleppt úr fangelsi eftir að Mussolini var settur af árið 1943 og komst til Sviss. Þar fundaði hann með fulltrúum andspyrnunnar og tók þátt í að móta yfirlýsingu sem innihélt m.a. ákall um nána samvinnu Evrópubúa. Winston Churchill tók undir þessi sjónarmið í frægri ræðu sem hann hélt í Zurich í Sviss í september 1946
Næstu kyndilberar hugsjónarinnar um samvinnu Evrópuríkja voru Frakkarnir Jean Monnet og Robert Schuman sem ásamt Konrad Adenauer, fyrsta kanslara V-Þýskalands eftir stríð, eru að öðrum ólöstuðum frumkvöðlar að því Evrópusambandi sem við þekkjum í dag - þeir lögðu grunnin að stofnun Kola- og stálbandalagi Evrópu. Það er því óhætt að fullyrða að hinn sögulegi Parísarsáttmáli markaði upphafið að farsælu samstarfi Evrópuríkja sem er einstakt í sögunni. Samstarfi sem byggir á grundvallargildum um frelsi, jafnrétti, lýðræði og virðingu fyrir mannréttindum.
Sjálfviljugt eða þvingað samstarf
Af gefnu tilefni verður að gera skýran greinarmun á friðsamlegri samvinnu, þar sem fullvalda ríki ákveða á eigin forsendum að vinna saman, og samvinnu - eða sameiningu - með hernaði og yfirgangi þar sem brotið er á rétti fullvalda ríkja. Í gegnum aldirnar höfum við mörg dæmi þar sem samvinna ríkja hefur verið þvinguð fram með ofbeldi - slíkar tilraunir hafa hins vegar ávalt endað með hörmungum. Herför Napóleons er dæmi um slíka tilraun til samvinnu eða innlimunar. Fyrri heimsstyrjöldin er annað dæmi þar sem brotið var á fullveldisrétti ríkja. Seinni heimsstyröldin er enn eitt dæmi þar sem traðkað var gróflega á fullveldisrétti þjóðríkja og markmið árásaraðilans var að innlima stór landsvæði í eitt stórríki. Sovétríkin sálugu eru einnig nærtækt dæmi um þvingaða samvinnu og innlimun fullvalda ríkja með valdi og hótunum. Í Evrópuumræðunni hér á landi hafa einstaka aðilar verið að bera þá þróun sem nú á sér stað í Evrópu við ofangreind dæmi af þvingaðri samvinnu. Í beinu framhaldi er því gjarnan haldið fram að ESB stefni hraðbyri í átt að stórríki og sé ólýðræðislegra fyrirbæri en Þýskaland Hitlers og stjórn Kremlverja! Ekkert er fjarri sanni og engin ógalinn einstaklingur tekur mark á slíkum samanburði sem dæmir sig sjálfur. Evrópusambandið er vettvangur fullvalda og sjálfstæðra lýðræðisríkja sem vinna saman á jafnréttisgrunni á ákveðnum sviðum og skortir allar forsendur til að verða miðstýrt stórríki. Þvert á móti hefur valddreifing innan þjóðríkjanna aukist og sjálfsmynd einstakra þjóðarbrota og sérkenni styrkst með tilkomu Evrópusamvinnunnar.
